Түрік қағанаты
Түрік атауы және Түрік қағанатының қалыптасуы
ІІ–V ғасырларда ғұн тайпаларының Қазақстанға, Орта Азияға және Шығыс Еуропаға ұлы қоныс аударуы бұл өңірлердің этникалық және саяси картасына едәуір өзгерістер әкелді. Ал IV ғасырда түркі тілдес телэ (тирек) тайпалары одағы Солтүстік Моңғолиядан Орта Азиядағы Әмудария бойына дейінгі кең аймаққа қоныстанды. Олардың тарихи орнына VI–X ғасырларда Қазақстан жерінде алғашқы феодалдық мемлекеттер — Көне Түрік қағанаты мен Батыс Түрік қағанаты — қалыптасты.
Маңызды дерек
«Түрік» атауы жазба деректерде алғаш рет 542 жылы кездеседі. Қытай деректерінде Солтүстік-Батыстағы Вэй князьдігіне түріктердің (туцюе) жыл сайын шабуыл жасап отырғаны айтылады.
Тарихи байланыс
Қытайлар түріктерді сюнну (ғұндар) деп атаған. Бұл атау түріктердің ғұн тайпаларының тарихи жалғасы болғанын көрсетеді.
Бумын қағанның күшеюі және аварларды жеңу
546 жылы телэ (тирек) тайпалары Моңғолияның оңтүстік және орталық аудандарын мекендеген аварларға (жуань-жуань) қарсы жорық жасайды. Дәл осы тұста түріктердің қағаны Тумын (Бумын) күтпеген шабуыл жасап, телэ әскерін күйрете жеңіп, 50 мың жауынгерді тұтқынға алады.
Күшейген түріктер бұрын өздері тәуелді болған аварларға қарсы шығып, авар қағаны әулетінің ханшасын Тумынға әйелдікке беруді талап етеді. Авар қағаны бұл талапты қорлық санап, елшіні қуып жібереді.
552 жылы көктемде түріктер авар ордасына шабуыл жасап, оларды күйрете жеңеді. Авар қағаны Анағүй өзін-өзі өлтіреді. Осы жеңістен кейін Тумын қаған атағын иеленеді.
Мұқан қаған дәуірі және батысқа экспансия
Тумын қайтыс болғаннан кейін таққа оның інісі Қара-Еске отырып, Орхонның жоғарғы ағысында аварларды екінші рет жеңеді. Одан кейін мұрагер інісі Еркінді-Мұқан (553–572) қаған болады.
Мұқан тұсында түріктер қысқа мерзімде шығыста қайлар (татабтар), кидандар мен оғыз-татар тайпаларын, солтүстікте Енесей қырғыздарын, Жетісудағы бірқатар тайпаларды өзіне қаратты. Бұл кезеңде батысқа бағытталған жорықтарды Тумынның тағы бір інісі — Естемі басқарды.
Кейінгі деректер Естеміні батыс түріктерінің түпкі атасы және Батыс Түрік қағанатының негізін қалаушы ретінде сипаттайды.
Батыс Түрік қағанаты: Жібек жолы және ірі геосаяси тоғыстар
563 жылы Түрік қағаны Силзибул (Естемі) Эфталит мемлекетіне қарсы әрекет бастайды. Алайда Каспий теңізінен Солтүстік Үнді ойпатына дейін созылған кең аумақты иеленген эфталиттерді оңай жеңу мүмкін болмағандықтан, түріктер Иран шахы Хұсрау I Ануширванмен одақ құрады.
Келісім бойынша Хұсрау I өз әскерін Тохарстанға жіберіп, 564 жылы оны эфталиттерден тартып алады. Сөйтіп, эфталиттер тылынан айырылып, 563–567 жылдары Түрік қағанаты олардың патшалығын талқандауға мүмкіндік алады. Осыдан кейін түріктердің батыстағы шекарасы Каспий теңізінен Солтүстік Үндістанға және Шығыс Түркістанға дейін кеңейді.
Одақтың бұзылуы: Ұлы Жібек жолы үшін тартыс
Түріктер Орта Азияны иеленгеннен кейін Жерорта теңізіне шығатын Ұлы Жібек жолына бақылау орнатты. Бұл Иранның наразылығын күшейтті. Түріктер мен олардың ықпалындағы соғдылар Византиямен тікелей сауда байланысын дамытуға мүдделі болды, ал Иран бұл бағытқа кедергі келтірді.
Иран шахы Персия арқылы Византияға жіберілген екі елшілікті кері қайтарды. Сондықтан 568 жылы соғды көпесі Маниах түрік елшілігін Иран арқылы емес, Каспий теңізі мен Кавказ арқылы Константинопольге алып барды. Екі ел арасында сауда келісімі мен Иранға қарсы әскери шарт жасалды.
Византия елшісі Земарх бастаған делегацияның түрік елшілігімен бірге аттануы және Суяб қаласында қабылдануы бұл келіссөздердің маңызын дәлелдейді.
571 жылы Естемі Солтүстік Кавказды басып алып, Керчь түбегіне (Боспорға) шықты. Оның ұлы Түріксанф Керчті алып, 576 жылы Қырымға шабуыл жасады.
Алайда Естемі қайтыс болғаннан кейін (582–593) қағанатта билік үшін қырқыс басталып, әлеуметтік қайшылықтар күшейді. Мал індеттері, жұттар мен ашаршылық елді әлсіретті. Шығыстан Қытайдың Сүй әулетінің (581–618) қысымы артты. Осы факторлардың нәтижесінде 603 жылы Түрік мемлекеті Шығыс және Батыс қағанаттарына бөлінді.
Батыс қағанатының аумағы мен саяси құрылымы
Батыс Түрік қағанатының орталығы — Жетісудағы Суяб қаласы. Қағанат ежелгі үйсін жерін жайлап, Қаратаудың шығыс баурайынан Жоңғарияға дейінгі кеңістікті қамтыды.
Негізгі этникалық-саяси ұйытқысы — «он тайпа» (он оқ будун) бірлестігі. Сонымен қатар қағанат Шығыс Түркістан мен Орта Азияның Самарқанд, Бұқара сияқты қалаларына бақылау жүргізіп, ол жерлерге қағанның орынбасарларын отырғызды. Қағанның жазғы ордасы Түркістан қаласына жақын Мыңбұлақ өңірінде орналасқан.
610–618 жылдары Жегуй қаған, 618–630 жылдары Түнжабғы қаған тұсында қағанаттың қуаты арта түсті. Дегенмен ішкі күрес күшейіп, Дулу мен Нүшеби тайпаларының арасындағы тартыс ұзаққа созылды. 640–657 жылдары тайпалар арасындағы соғыс пен ішкі қырқыс Жетісуға Тан империясы әскерінің басып кіруіне жол ашты.
Тан үстемдігіне қарсы күрес барысында қағанат құрамындағы түргештер күшейіп, 704 жылы Батыс Түрік қағанаты құлап, Түргеш қағандығы құрылды.
Түргеш қағандығы: құрылуы, күресі және құлауы (704–756)
Түрік тектес түргеш тайпалары VI ғасырда Тянь-Шаньның таулы аймақтарын мекендеп, VII ғасырда Жетісудың орталық өңірлеріне қоныстанды. Олар бұрынғы Батыс Түрік қағанаты құрамындағы халық саны көп тайпалардың бірі болды.
Түргештер туралы алғашқы мәліметтер Күлтегін ескерткішінде және Қытай жазба деректерінде кездеседі. Ал түргештердің жеке қағандық ретінде құрылуы Тоныкөк жазуында аталады.
Этникалық құрамы
Түргеш қағанаты халқы негізінен сары және қара түргеш тайпаларынан тұрды.
Қоныстанған өңірлері
Жазба деректерде олардың Шу, Талас, Іле бойларын жайлағаны айтылады: Шу бойында — сары, Таласта — қара түргештер.
Тарихи контекст
Түргештер дәуірі Жетісуда араб экспансиясы мен Тан ықпалы күшейген күрделі кезеңмен тұспа-тұс келді.
Үшелік қаған: мемлекетті ұйымдастыру
Жетісуда Түргеш қағанаты билеушілерінің негізін қалаушы — Үшелік қаған (699–706). Ол Жетісудан Батыс түрік билеушісі Бөрішадты ығыстырып, Ташкенттен Турфанға және Бесбалыққа дейін ықпалын жүргізді.
Негізгі саяси орталығы — Шу бойындағы Суяб, екінші орталығы — Іле бойындағы Күнгүт қаласы болды. Үшелік елді 20 ұлысқа бөліп, әрқайсысында 7 мың жауынгер ұстады.
Араб жорықтары және Соғдымен одақ
705 жылы арабтар Әмударияның шығысындағы Мәуеренахрды жаулап алуға кірісті. Хорасан билеушісі Күтеиб ибн Мүсілім Балхты алып, Бұхараға бағыт алды.
Қиын кезеңде түргештер Соғды еліне көмекке келіп, бірлесе отырып Күтеибке тойтарыс берді. Алайда 709 жылғы жаңа жорықта Күтеиб Соғды патшасы Тархунды алдап, түріктер көмегінен бас тартқызды да, Бұхараны басып алды.
Сақал қаған және ішкі алауыздық
Үшелік қайтыс болғаннан кейін билік оның ұлы Сақал қағанға (706–711) өтті. Бұл кезеңде ел ішіндегі бірлік әлсіреп, сары және қара түргештердің тартысы күшейді.
Түргештер батыста соғдылармен бірігіп арабтарға қарсы тұрса, оңтүстіктен Тан империясы, шығыстан Орталық Азия түріктері қауіп төндірді. 711 жылы Шығыс Түрік қағаны Қапаған Жоңғариядағы Бөлісу маңында түргештерге соққы берді.
712–713 жылдары арабтарға қарсы түріктер, соғдылар, Шаш (Ташкент) тұрғындары және ферғаналықтар біріге әрекет етті. Қауіпті сезінген Күтеиб Шашты өртеп, 714 жылы Исфиджабқа шабуыл жасады.
Сұлу қаған (715–738): екі майдандағы күрес
Ішкі тайпалық тартыста қара түргештер үстем түсіп, олардың қолдауымен Сұлу тархан қаған болды. Оның тұсында Түргеш қағанаты қайта күшейіп, мемлекет орталығы Талас (Тараз) қаласына ауысты.
Сұлу айлалы саясаткер әрі әскери қолбасшы ретінде екі бағытта бірдей күрес жүргізді: батыста — арабтарға қарсы, шығыста — Тан империясына қарсы.
723 жылы түргештер Ферғана қарлұқтарымен және Шаш тұрғындарымен бірігіп, арабтарға күйрете соққы берді. Алайда 732 жылы арабтар күш біріктіріп, түргештерді жеңіп, Бұхараны басып алды. 737 жылы Сұлу Тохарстанға дейін жорық жасағанымен, кейін жеңіліп, қайтар жолда өз қолбасшысы Баға-тархан тарапынан өлтірілді.
Атлах шайқасы және күйреу
Сұлу қаза болғаннан кейін сары және қара түргештердің билікке таласы қайта күшейіп, мемлекет әлсіреді. Мұны Тан империясы пайдаланып, 748 жылы Суябты басып алды, Шаш билеушісі өлтірілді. Оның ұлы арабтардан көмек сұрады.
751 жылы Тараз маңындағы Атлах қаласы жанында Зияд ибн Салых басқарған араб әскері мен Гао Сяньчжи басқарған қытай әскері арасында 5 күнге созылған қырғын соғыс болды. Қытай тылындағы қарлұқтардың көтерілісі шешуші рөл атқарып, қытай әскері жеңіліске ұшырады.
Қытайлар Жетісудан ғана емес, ұйғырлар мен тибеттер қысымының әсерімен Шығыс Түркістаннан да шегінуге мәжбүр болды. Арабтар да Талас өңірін тастап, Шашқа қарай шегінді. Дегенмен ішкі әлсіздікке ұшыраған Түргеш қағанаты 756 жылы біржола құлады.
Қорытынды бағалау
Түргеш қағандығы шамамен жарты ғасыр өмір сүрді. Көп уақыты сыртқы жаулармен соғыста өтті, ал ел ішінде тайпалардың өзара қақтығысы тоқтамады. Бұл ұзақ саяси күрес экономикалық және мәдени дамуға кері әсер етті. Соған қарамастан, Түргеш мемлекеті Батыс түрік қағанаты қалыптастырған басқару жүйесі мен әлеуметтік-экономикалық бағыттағы дамуды жалғастырды.
Түргештерден кейінгі саяси өзгерістер
Түргеш қағандығы құлағаннан кейін, бұрынғы көшпелі түрік тайпалары құрған Батыс Түрік қағанатының орнына бірнеше күшті мемлекет қалыптасты:
- Хазар қағанаты — Төменгі Поволжье мен Солтүстік Кавказда.
- Оғыз мемлекеті — Сырдарияның орта және төменгі ағысы, Арал маңы даласында.
- Кимек қағанаты — Солтүстік-Шығыс және Орталық Қазақстанда.
- Қарлұқ мемлекеті — Жетісуда (Батыс Түрік қағанатының негізгі орталығы болған өңірде).
Өзін-өзі бақылауға арналған сұрақтар
- Түрік мемлекеттілігінің пайда болуының маңызы қандай?
- Түргеш мемлекеттілігінің ерекшеліктері неде?
Ұсынылған әдебиеттер
- Гумилев Л. Көне түріктер. Алматы, 1994.
- Әбілғазы Б. Түрік шежіресі. 1992.
- Кадырбаев. Казахстан в эпоху Чингиз хана и его преемников (XII–XIV вв.). Алматы, 1992.
- Масанов Н. Кочевая цивилизация казахов. Мәскеу, 1995.
- Махаева А. Көне түріктердің рухани мәдениеті. Алматы, 2002.