Хрущеві кім
Сәмен әлдекім сыйға тартқан кітапты қолына алып, самарқау ғана көз жүгіртіп отыр еді. Кенет көзі «Хрущевті тақырға отырғызған» деген тақырыпқа түсе қалды.
Сол сәтте-ақ көңілінде бір сұрақ қылаң берді: «Бұл Хрущев кім?» Әлемге әйгілі «жүгеріші» Хрущев пе, әлде екі ауылдың бірінде арақтан басы артылмай жүрген ішкіштердің бірі ме? Алайда «КСРО президенті...» деген жолды оқығаннан кейін, әңгіме ауылдағы ішкіш туралы емес, атағы жер жарған Хрущев туралы екеніне күмән қалмады.
Рас, бірен-саран естеліктерде аты аталатыны болмаса, қазақ әдебиетінде әзірге Хрущев туралы қалам тартқандар көп емес. Әлде әңгіме авторы осы олқылықтың орнын толтырмақ болды ма?
Бірақ бір қисынсыздық бірден көзге ұрады: Хрущев ел басқарған жылдары КСРО-да «президент» деген лауазым болмаған. Сонда бұл тарихты білмейтін журналистің шатасуы ма, әлде әдейі өрілген ертегі ме?
«Ертегі» деуге келмейтіндей дерек те бар сияқты: біздің өңірдегі бірден-бір таулы аймақтан шығатын үнпарақтың атауы, тіпті басылым жетекшісінің аты-жөні де қаз-қалпында көрсетілген. Оның үстіне, Хрущевті алдап соғып, тақырға отырғызушы — сол редактордың өзі.
Әңгіменің өзегі
Сюжет былай өрбиді: Тың өлкесін құрып, қазақтың «аузын ақ нанға тигізген» Хрущев бір күні қазақтардың өзі әлемге даңқ қылған жүгеріні қалай өсіріп-баптап отырғанын көзбен көрмек болады да, сол кездегі Целиноградқа ат басын тірейді.
Сапардың мақсаты белгілі болғанда-ақ, лауазымды басшылардың зәресі ұшса керек. Өйткені мақтан етерлік, желкілдеп тұрған жүгері алқабы жоқ еді. Бірі ығып, бірі бұғып, жауапкершіліктен қашқандай болады.
Ақыры Хрущев біздің таулы аймаққа жалғыз өзі ұшып келеді. Ал таулы өңірдің басшылары жоғары жақтың қас-қабағына қарап, «иіл» десе иіліп, «бүгіл» десе бүгілетін күйде — үрей үстінде отырған. Осындай абыр-сабыр сәтте Хрущев жолбасшылыққа аудандық үнпарақтың редакторы Өтірік Оңбағаровты ұшаққа жетектеп әкеліп мінгізеді.
Басты проблема
Таулы-тасты өңірде құнарлы қара топырақ қайдан болсын — жүгері көктей солып қалған.
«Шешім» ретінде ойлап табылған айла
Редактордың есіне арпа егілген алқаптың көпке дейін көкпеңбек болып тұратыны түседі. Ұшақ биікте ұшып келе жатып, ол арпа егістігін қайта-қайта «жүгері» деп көрсетеді.
Хрущев басын изеп, «Жақсы, жақсы, айтарлықтай», — деуден жалықпағандай. Тіпті: «Сіздің аудан жүгеріден мол өнім алғалы тұр», — деп те қояды.
Мұны мерей көрген редактор ұшқыштарға: «Сәл төменірек ұшуға болмас па екен?» — деп сұраса керек. Ұшқыштар болса, «онсыз да қарғыс атқыр қара тастың қайсына соғылып, күл-парша боламыз» дегенді айтады. Сонда Хрущевтің көзі шарасынан шығып: «Дереу биікке көтеріліңдер, қайтамыз!» — деп бұйырыпты.
Сөйтіп, біздің өңірдің Алдар Көседен асып туған бір «пысықайы» Хрущевті тақырға отырғызған екен.
Түйін және күмән
Бір қарағанда, әңгіме авторы қазақтың елі мен жерінің Хрущевтен кеткен кегін қайтарып, беделін түсіргендей әсер қалдырады. Бірақ өтіріктің құрығы қысқа: тарихи сәйкессіздік те бар, баяндаудағы қисын да жиі сыр береді.
Екіншіден, саясаттан да, тарихтан да бейхабар, ең бастысы жазу өнерінің жауапкершілігін терең түсінбейтін кейбір қалам ұстағандардың хәлі ойландырады. Шала-пұла, менмен, талғамсыздық пен үстірттік көбейе берсе, бүгінгі қазақ журналистикасының ертеңі не болмақ?
Осындай мәтіндер оқырманның көңіліне еріксіз түйткіл тастайды.