Ахмет Байтұрсынұлы - мемлекет қайраткері, ақын, публицист, қазақ тіл білімі мен әдебиеттану ғылымдарының негізін салушы ғалым, ұлттық жазудың реформаторы, ағартушы
Ахмет Байтұрсынұлы: ұлт руханиятының өзегі
Ахмет Байтұрсынұлы — мемлекет қайраткері, ақын, публицист, қазақ тіл білімі мен әдебиеттану ғылымдарының негізін салған ғалым, ұлттық жазуды реформалаған ағартушы. Оның өмірі мен еңбегі ХХ ғасыр басындағы қазақ қоғамының саяси серпілісімен, білім мен баспасөздің жаңғыруымен тығыз байланысты.
- Туған жылы
- 1873, 15 қаңтар
- Туған жері
- Қостанай обл., Жангелдин ауданы
- Басты рөлі
- Ғалым, ағартушы, публицист
- Мұрасы
- Әліпби, оқулықтар, «Қазақ» газеті
Өмір жолы және қызмет баспалдақтары
Ахмет Байтұрсынұлы 1895 жылы Орынбордағы төрт жылдық мұғалімдер мектебін тәмамдады. 1895–1909 жылдары Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы уездеріндегі орыс-қазақ мектептерінде ұстаз болып еңбек етіп, Қарқаралы қалалық училищесінде меңгеруші қызметін атқарды.
Қарқаралы петициясы және қудалау
1905 жылы жазылған Қарқаралы петициясының авторларының бірі болды. Осы кезеңнен бастап жандармдық бақылауға алынып, 1909 жылғы 1 шілдеде губернатор бұйрығымен тұтқындалып, Семей түрмесіне қамалды. Көп ұзамай Ішкі істер министрлігінің Ерекше кеңесі оны қазақ облыстарынан тыс жерге жер аудару туралы шешім қабылдады.
Осы шешімге сәйкес Ахмет Байтұрсынұлы 1910 жылғы 9 наурызда Орынборға келіп, 1917 жылдың соңына дейін сонда тұрды.
«Қазақ» газеті: ұлт санасын оятқан мінбер
1913–1918 жылдары ол Әлихан Бөкейханов және Міржақып Дулатовпен бірлесіп, қазақ зиялыларының қолдауына сүйене отырып, тұңғыш жалпыұлттық «Қазақ» газетін шығарды. Қазақ елінің азаттық қозғалысы тарихында бұл басылымның орны айрықша: қоғамдық ойды ұйыстырып, саяси-әлеуметтік мәселелерді талқылаудың жаңа мәдениетін қалыптастырды.
1917 жылғы революциядан кейін Байтұрсынұлы алаш қозғалысына тікелей араласып, «Қазақ» газеті арқылы саяси-теориялық бағыт-бағдар беріп отырды. Алаш партиясы бағдарламасын даярлаған шағын топтың құрамында болды, Екінші жалпықазақ съезінде Оқу-ағарту комиссиясының төрағасы болып сайланды.
1919 жылғы наурызда Алашорда үкіметі атынан Мәскеуге Кеңес өкіметімен келіссөзге барды. Сол жылы сәуірде оның ықпалымен Алашорда басшылары мен мүшелеріне Кеңес өкіметінің кешірімі жарияланды.
1920 жылы қазревком мүшесі ретінде Қазақстанның Ресеймен шекарасын қалыптастыру ісіне белсенді қатысып, 1920–1921 жылдары Қазақ АКСР-інің халық ағарту комиссары қызметін атқарды. 1922 жылы Өлкелік халық комиссариаты жанындағы Академиялық орталықта, 1922–1925 жылдары Қазақ өлкесін зерттеу қоғамында төраға болып еңбек етті.
Ұстаздық және университеттегі қызмет
1921–1925 жылдары Орынбордағы, 1926–1928 жылдары Ташкенттегі Қазақ халық ағарту институттарында қазақ тілі мен әдебиеті, мәдениет тарихы пәндерінен сабақ берді. 1928 жылы Алматыда Қазақ мемлекеттік университеті ашылғанда, ректордың шақыруымен профессор қызметіне ауысты.
Қуғын-сүргін және қаза
- 1929 жылғы 2 маусымда 43 Алаш қайраткерімен бірге тұтқындалып, Мәскеудегі Бутырка түрмесіне жіберілді.
- 1930 жылғы 4 сәуірде ату жазасына кесілді; 1931 жылғы қаңтарда үкім он жылға концлагерьге ауыстырылды.
- 1934 жылы Елена Пешкованың көмегімен мерзімінен бұрын босап, отбасымен Алматыға оралды, бірақ тұрақты жұмысқа қабылданбады.
- 1937 жылғы 8 қазанда қайтадан қамауға алынып, саяси қуғын-сүргін құрбаны болды; 1938 жылғы 8 желтоқсанда Алматыда қаза тапты.
Әдебиет пен публицистикадағы орны
Тұтас буынның темірқазығы болған Байтұрсынұлының алғашқы кітабы «Қырық мысал» 1909 жылы жарық көрді. Қазақ әдебиетінде Абайдан басталған жаңа арна — мысал жанры — осы еңбек арқылы орнығып, ұлттық сипат алды. Оның мысалдары әлеуметтік-қоғамдық ахуалды меңзейтін оқиғаларымен, адам психологиясын дәл аңғартатын ғибратты түйіндерімен ерекшеленеді.
Әдебиеттанудағы алғашқы жүйелі еңбектер
«Қазақтың бас ақыны» атты көлемді мақаласы әдебиеттану ғылымындағы алғашқы зерттеулердің бірі саналады. Ал «Әдебиет танытқыш» еңбегі әдебиет тарихына, теориясы мен сынына, методологиясына тұңғыш рет тиянақты анықтама беріп, қазақ әдебиеттану ғылымының жүйесін қалыптастырды.
Ол сондай-ақ әдеби мұра мен ауыз әдебиеті үлгілерін жинаған зерттеуші ғалым болды. Ұйымдастырушылық қабілеті мен азаматтық үнін ұштастырған «Қазақ» газеті қоғамдық ойға ірі қозғалыс, рухани санаға серпіліс әкелді.
Байтұрсынұлы — әлеуметтік мәселелерге ықпал еткен публицист. Оның мақалалары ғылыми байыптауымен, өткір ой-түйіндерімен өз дәуірінің шындығын айқын көрсетеді.
Тіл ғылымы, әліпби реформасы және оқулықтар
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ ғылымы тарихында ұлттық әліпби жасап, жаңа үлгі ұсынған реформатор ретінде айрықша орын алады. Оның әліпбиі қазақ тілінің табиғатына бейімделген араб жазуы негізінде жасалды.
«Тіл-құрал»: қазақ тілін пән ретінде оқытудың бастауы
Қазақ мектептерінің мұқтажын өтеу мақсатында ол қазақ тілін пән ретінде үйрететін тұңғыш оқулықтарды жазды. Үш бөлімнен тұратын «Тіл-құрал» оқулығының:
- Морфология бөлімі — 1914 жылы,
- Фонетика бөлімі — 1915 жылы,
- Синтаксис бөлімі — 1916 жылы жарық көрді.
Ақын, аудармашы, ғалым-тілші әрі әдебиеттанушы ретінде атқарған ұлан-ғайыр еңбегі өз дәуірінде жоғары бағаланды. 1923 жылы оның елу жасқа толуы Орынбор мен Ташкент қалаларында салтанатты түрде аталып өтті.