Дәрумен (Витамин) - адам мен жануарлардың тіршілігіне, олардың организміндегі зат алмасудың бірқалыпты болуы үшін аз мөлшерде өте қажетті биологиялық активті органикалық қоспалар
Дәрумендер: организм үшін аз мөлшердегі үлкен қажеттілік
Дәрумендер (витаминдер) — адам мен жануарлардың тіршілігі үшін, сондай-ақ организмдегі зат алмасудың қалыпты жүруі үшін өте аз мөлшерде қажет биологиялық белсенді органикалық қосылыстар.
Маңызды ой: витаминдер «энергия беретін» тағам емес, бірақ ферменттер мен алмасу процестерінің дұрыс жұмыс істеуі үшін шешуші рөл атқарады.
Тарихы қысқаша
1880 жыл
Витамин туралы ілімнің негізін орыс дәрігері Николай Лунин қалады.
1912 жыл
Поляк дәрігері Казимеж Функ жүргізілген тәжірибелерді қорытындылап, ғылымға «витамин» терминін енгізді (лат. vita — «тіршілік»).
Организмдегі қызметі: ферменттермен байланысы
Витаминдердің көпшілігі ферменттердің негізгі құрамдас бөлігі немесе олардың белсенділігін қамтамасыз ететін факторлар ретінде қатысады. Организмде үздіксіз жүретін химиялық реакциялар (тағамның ыдырауы, қорытылуы, сіңуі) ферменттердің жұмысына тәуелді.
Жетіспеушілік
Тағамда витамин жеткіліксіз болса, әртүрлі аурулар дамуы мүмкін, иммундық төзімділік төмендейді, зат алмасу бұзылады.
Артық қабылдау
Витаминді (әсіресе A және D) шамадан тыс көп қабылдау гипервитаминозға әкеліп, организмді уландыруы мүмкін. Бұл көбіне жас балаларда кездеседі.
Витаминдер қалай жіктеледі?
- Суда еритін витаминдер
- Майда еритін витаминдер
- Витамин тектес заттар
Мал үшін маңызы
Витаминнің мал шаруашылығындағы маңызы да өте зор. Мал азығында витамин жеткіліксіз болса, өнім төмендейді, мал жүдеп, түрлі ауруларға шалдығады. Әсіресе A, D, E, K витаминдерінің жеткілікті болуы маңызды.
A витамині жетіспесе
Сиыр немесе бие көз ауруларына шалдығуы мүмкін, сүті азаяды. Сондай-ақ қысыр қалу, іш тастау қаупі артады.
Қайдан алынады?
Малға қажетті витаминдер балауса шөпте, жоңышқада, сүрлемде және басқа да құнарлы азықтарда болады. Қыста авитаминозға шалдыққан немесе түрлі жағдайлардан жүдеген малға витамин концентраттарын, сәбізді, балық майын және витаминге бай басқа азықты беру қажет.
Мал азығындағы витамин мөлшерін арттыру үшін арнайы витамин препараттары мен құрғақ ашытқылар да өндіріледі және қолданылады.
Витамин жетіспеушілік: себептері мен салдары
Авитаминоз деген не?
Авитаминоз — күнделікті тағамда витаминдердің жетіспеуінен, олардың сіңуінің бұзылуынан немесе витамин синтезінің тежелуінен туындайтын аурулар тобы.
Тағамға байланысты негізгі қауіптер
- Үнемі витамині аз, бірсарынды тағам жеу (консервіленген, кептірілген, рафинадталған өнімдер).
- Рационда көмірсулардың (қант және т.б.) тым көп болып, ақуыз бен майдың жеткіліксіз түсуі.
- Көкөніс пен жеміс-жидектің аз болуы немесе мүлдем болмауы.
- Азық-түлікті дұрыс сақтамау немесе сапасыз тағам дайындау салдарынан витаминдердің бұзылуы.
Мысалдар: кейбір аурулармен байланысы
Никотин қышқылы (PP витамині) аз дәнді дақылдармен ғана қоректену пеллаграға әкелуі мүмкін.
Қауызы алынған күріш және өте ұнтақталған бидай ұнынан жасалған нанмен ғана тамақтану бери-бери сырқатына соқтыруы ықтимал.
Гиповитаминоз
Тағамда витаминдердің жеткіліксіз болуы организмді әлсіретеді. Мұндай жағдай гиповитаминоз деп аталады. Оған қолайсыз ауа райы, ауасы лас жерде ұзақ жұмыс істеу, сондай-ақ гастрит, асқазан ісігі, гельминтоз, лямблиоз сияқты аурулар себеп болуы мүмкін.
Витамин жетіспегенде зат алмасу бұзылып, жұқпалы ауруларға қарсы тұру қабілеті төмендейді. Көңіл күй күйзеліске түскенде, ауа райы құбылмалы кезеңдерде, жүктілік және емізу кезінде де витамин қажеттілігі артады.
Не істеу керек?
Мұндай жағдайда дәрігерге қаралып, тиісті витаминдер қабылдау, сондай-ақ көкөніс пен жеміс-жидекті көбірек пайдалану қажет.
Жануарларда витамин жетіспеушілік
Витамин жетіспеушілік пен гиповитаминоз жануарларда да кездеседі. Мал, көбінесе, көктем мезгілінде авитаминозға шалдығады. Нәтижесінде аналық мал қысыр қалуы мүмкін, ал төлдің өсуі баяулайды.
B витамині жетіспесе
Құс полиневритпен, шошқа пеллаграмен ауыруы мүмкін.
D витамині жетіспесе
Төл қатпаға (рахит тәрізді жағдай) шалдығып, ірі малда сүйек аурулары дамуы ықтимал.
Салдары
Өнімділік төмендейді, организм әлсірейді, ауруларға бейімділік артады.