Кеңес өкіметі

Қарастырылатын мәселелер

• 1 1917 жылғы Қазан революциясы және Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы.
• 2 Қазақстанда кеңестік аппаратты құру және экономика саласындағы алғашқы өзгерістер.
• 3 Қазақстан азамат соғысы жылдарында (1918–1920 жж.).

Алаш қозғалысы: партия, автономия және Алашорда

Буржуазиялық Уақытша үкіметке үміт артқан қазақ зиялылары отарлық тәуелділіктен құтылуды және халықты еркіндікке жеткізуді мақсат етті. Осы мақсатқа жету үшін ұлттық саяси партия құру жолы іздестірілді. “Қазақ” газеті арқылы халыққа үндеу жарияланды.

Алаш партиясы бағдарламасының негізгі бағыттары

1. 1) Ресейдің демократиялық федерация ретінде жариялануы.
2. 2) Ресей құрамында Қазақ ұлттық автономиясын құру.
3. 3) Халықтар арасындағы тең құқықтылық.
4. 4) Дінді мемлекеттен ажырату.
5. 5) Билік және сот жүйесі мәселелері.
6. 6) Елді қорғау, әскер және халықтық милиция құру.
7. 7) Халық табысына қарай салық салу.
8. 8) Жұмысшылар мәселесі.
9. 9) Ғылым және білім.
10. 10) Жер мәселесі.

Қазан төңкерісі және Кеңес өкіметінің Қазақстанда орнауы

Уақытша үкіметтің ғұмыры ұзақ болмады. 1917 жылғы 25 қазанда Уақытша үкімет құлап, оның орнына большевиктер басқарған Кеңес өкіметі орнады. Бұл билік жаңа қоғам — социализмді құруды мақсат етті және әлемдік деңгейде үлкен резонанс тудырды.

Большевиктер дағдарыстан шығудың басты жолы ретінде империалистік соғысты тоқтатып, бейбіт өмірге көшуді ұсынды. Кеңес өкіметі алдымен Петроградта орнығып, кейін шет аймақтарға жылдам тарады. Қазан төңкерісінен кейін отарлық езгіде болған халықтар теңдік пен бостандық жариялануына үміт артты.

Қазақстанда Кеңес өкіметі қайда және қалай орнықты?

1917 жылғы қазаннан 1918 жылғы наурызға дейін Қазақстанның көптеген аймақтарында Кеңес өкіметі орнады. Алғашқы тірек нүктелерінің бірі — Перовск (Қызылорда), мұнда жұмысшылар мен солдаттар билікті 1917 жылғы 30 қазанда өз қолына алды.

Кеңестік аппараттың құрылуы және алғашқы реформалар

Қазан төңкерісінен кейін Қазақстанда кеңестік басқару жүйесін қалыптастыру және экономика саласында алғашқы өзгерістерді іске асыру басталды. Бұл үдеріс ескі институттарды жоюдан және жаңа кеңестік органдарды орнықтырудан көрінді.

• Ескі мекемелер (оның ішінде Уақытша үкімет комиссарлары), отарлық-шенеуніктік әкімшілік, қоныстандыру басқармасы және бұрынғы сот жүйелері таратылып, билік Кеңестер қолына өте бастады.
• Шіркеу мемлекеттен, мектеп шіркеуден ажыратылды.
• Ерлер мен әйелдердің теңдігі жарияланып, сословиелік бөліну жойылды.
• Төтенше комиссиялар, милиция құрылып, төңкеріске қарсы күштермен күрес күшейтілді.
• Кеңестер жанынан еңбек, ағарту, денсаулық сақтау секілді бөлімдер ашылды.
• Заңдар мен жарлықтар орыс тілінде ғана емес, қазақ тілінде де жариялана бастады.
• Кеңес қызметкерлерін даярлайтын курстар жұмыс істей бастады.
• Облыстық кеңестер жанынан ұлттық қатынастарды реттейтін комиссиялар құрылды.
• Жерге жеке меншік жойылып, шіркеу-монастырь, помещик, бай қазақ-орыстар, патша шенеуніктері иелігіндегі, сондай-ақ қоныс аудару қорындағы жерлер еңбекшілердің пайдалануына берілді.

Әкімшілік-аумақтық қайта құрулар

1918 жылғы көктемде Түркістан автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы құрылып, оның құрамына Қазақстанның оңтүстігіндегі Жетісу мен Сырдария облыстары кірді. Ақмола мен Семей облыстары орталығы Омбы болған Батыс Сібір өлкесіне, Торғай мен Орал облыстары Орынбор губерниясына, ал Бөкей Ордасы Астрахань губерниясына қарады.

Азамат соғысы және Қазақстандағы майдандар (1918–1920)

Қазан төңкерісінен кейін көп ұзамай елде азамат соғысы мен шетелдік интервенция басталды. Төңкеріс жеңісі құлатылған қанаушы тап өкілдерінің қарсылығын күшейтті, ал соғыстың өрістеуіне Антанта елдерінің қолдауы әсер етті.

Қызыл армияның әрекеттері және бетбұрыс

Бөкей Ордасында қазақ атты әскер полкі Қызыл армияның құрамдас бөлігіне айналды. 1918 жылдың соңы мен 1919 жылдың басында Әліби Жангелдин мен Амангелді Иманов Торғайда екі атты әскер эскадронын, әскери оқу және пулемет топтарын ұйымдастырып, Ырғызда атты әскер жасақтарын құрды. 1918 жылы Әліби Жангелдин бастаған экспедиция Мәскеуден Ақтөбе майданына қару-жарақ пен оқ-дәрі жеткізді.

1919 жылғы көктемде Фрунзе басқарған бөлімдер Қазақстанның солтүстігінде Колчак әскерлеріне қарсы күресті күшейтті. Колчак тәртібіне қарсы ірі көтеріліс Қостанай уезінде болды, ал Ақмола мен Семей облыстарында партизандық қозғалыстар өрістеді. Солтүстік-Шығыста Жетісу майданы 1918 жылғы тамыздан 1919 жылғы қазанның ортасына дейін ақ гвардияшыларға қарсы табанды күрес жүргізді. Қорғаныс тіректерінің бірі — Черкасское селосы.

1919 жылдың ортасына қарай Қызыл армия шабуылы нәтижесінде Колчак әскерлері екіге бөлініп, бір бөлігі Сібірге, екіншісі Түркістанға қарай шегінді. 1919 жылғы тамыздың екінші жартысында Түркістан майданы Колчактың Оңтүстік армиясын түбегейлі талқандады. Бұл бөлімдерді Солтүстік Жетісуға жеткізіп, ондағы қарсылықты жылдам басуға мүмкіндік берді. 1920 жылғы наурызда Қазақстандағы азамат соғысының соңғы Солтүстік майданы жабылды.

Соғыс коммунизмі: салғырт, қайшылық және салдар

Азамат соғысы жылдарында Кеңес өкіметі соғыс коммунизмі саясатын жүргізді. Оның негізгі көріністерінің бірі — азық-түлік салғырты. Бұл жүйе бойынша шаруалардың күнкөрісінен артылған азық-түлігі әскер мен өндіріс орындарындағы жұмысшыларды қамтамасыз ету үшін өтеусіз алынды.

Соғыстан кейінгі қалпына келтіру және Қазақ АКСР-інің құрылуы

Азамат соғысы аяқталғаннан кейін Қазақстанда экономиканы қалпына келтіру және мемлекеттік құрылысты нығайту бағытындағы жұмыстар жүргізілді. Осы жылдары алғашқы ауыл шаруашылық артельдері, коммуналар және совхоздар пайда болды.

1920 жылғы 30 сәуірде РКбП Орталық комитеті Қырғыз (Қазақ) облыстық бюросын құрғаннан кейін өлкеде кеңестік мемлекеттік құрылыс одан әрі күшейтілді. 17 тамызда РКФСР Халық Комиссарлар Кеңесі Қырғыз республикасы туралы Декрет жобасын мақұлдады. 26 тамызда БОАК пен РКФСР Халком Кеңесі РКФСР құрамында Қырғыз (Қазақ) Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасын құру туралы жарлық қабылдады. Орынбор Қазақ АКСР-інің алғашқы астанасы болды.