Қабанбай Найман ішіндегі Қаракерей руының Байжігіт тармағынан
Қабанбай Қожақұлұлы (Қаракерей Қабанбай, Дарабоз)
Қабанбай Қожақұлұлы — Қаракерей Қабанбай, Дарабоз — қазақтың даңқты батыры әрі дарынды қолбасшысы. Азан шақырып қойылған есімі — Ерасыл. Ол 1692 жылы қазіргі Шығыс Қазақстан облысының Үржар ауданындағы Барлық тауында дүниеге келіп, 1770 жылы сол өңірде қайтыс болған.
Негізгі деректер
- Есімі
- Ерасыл
- Туған жері
- Барлық тауы, Үржар өңірі
- Руы
- Найман, Қаракерей — Байжігіт
- Лақап аттары
- Қабанбай, Дарабоз
Ерте кезеңі және «Қабан батыр» атануы
Қабанбай Найман ішіндегі Қаракерей руының Байжігіт тармағынан шыққан. Жеті жасында әкесі Қожақұл, он алты жасында ағасы Есенбай жоңғарлардың қолынан қаза табады. Он алты жастағы Ерасыл жау арасына жасырын кіріп, ағасын өлтірген жоңғар батырын өлтіріп, кегін қайтарады.
Осы оқиғадан кейін ол Зайсан өңіріндегі Керей еліне барып, жездесі Бердәулеттің қолында болады. Сол жерде жылқыға шапқан жабайы қабандарды жайратып, «Қабан батыр» деген атқа ие болады.
Шайқастар жолы және «Дарабоз» атағы
Қабанбай 1717 жылғы Аягөз шайқасына, 1723 жылғы Түркістан қорғанысына, 1726 жылғы Бұланты шайқасына, 1730 жылғы Аңырақай–Алакөл шайқасына, сондай-ақ кейінгі Шыңғыстау мен Ертіс бойындағы ұрыстарға қатысады. Осы еңбегі арқылы Абылай ханның сенімді бас батырларының біріне айналады.
1741 жыл
Шыңғыстаудағы Шаған шайқасы
Ақбоз атпен топ жарып, жауға батыл шапқаны үшін Қабанбайға «Дарабоз» атағы беріледі.
Жорықтар, азат ету және дипломатиялық қадамдар
1751 жылы Қабанбай Сыр бойын, Шымкент, Сайрам, Ташкент қалаларын жоңғарлардан тазартуға қатысып, Төле бидің билікке келуіне қолдау көрсетеді. Сондай-ақ жоңғарияға айдалып бара жатқан бірнеше мың қарақалпақты құтқарып қалады.
1752–1754 жылдары Қабанбай басқарған қазақ әскері Іле, Балқаш, Қаратал өңірлерін азат етуге атсалысады. Бұдан кейін Қарақол мен Нарын, Үржар мен Қатынсу, Алакөл мен Барлық өңірлерін жаудан тазартып, терістік бағыттағы Бөгембай қолына қосылады. Баспан-Базар, Шорға, Маңырақ шайқастарына қатысып, Зайсан, Марқакөл, Күршім аймақтарын азат етеді.
1756 жылы жоңғар билеушісі Әмірсананы қуып келген қытай әскерінің бетін қайтаруға қатысады, сондай-ақ Шонжы, Нарынқол, Кеген өңірлерін қырғыздардан қайтарып алуға күш салады.
1758 жыл: сауданың бастауына ұйытқы болуы
1758 жылдың қыркүйегінде Барлықтан Үрімжіге 300 жылқы айдап апарып, қазақ–қытай саудасының басталуына жол ашады.
Соңғы жекпе-жек
Қабанбай ауыр халде жатқанына қарамастан, 500 адамдық қолмен келген қырғыз батыры Қарабекке қарсы шығып, жекпе-жекте оны өлтіреді. Сол сәтте өзі де ат үстінен құлап, қазаға ұшырайды.
Есімі ұлықталған орындар және мәдени мұра
- Алматы облысындағы бұрынғы Андреев ауылына және Шығыс Қазақстан облысы Үржар ауданындағы Жарбұлақ ауылына батырдың есімі берілген.
- Алматы, Семей, Өскемен, Талдықорған қалаларында бір-бір көшеге аты берілген, Аягөз қаласындағы танк дивизиясы да батыр есімімен аталған.
- Үшарал қаласында ескерткіш орнатылған, Астана маңында ескерткіш-монумент бар.
- 1992–1993 жылдары бұрынғы Талдықорған және Семей облыстарында 300 жылдық мерейтойы аталып, үлкен ас берілген.
Әдебиеттегі бейнесі
Батырдың өмірі мен ерлік күресі Бұқар, Ақтамберді, Үмбетей, Дулат, Тәтіқара және өзге де ақын-жыраулар шығармашылығына арқау болды. Жазушы Қабдеш Жұмаділов «Дарабоз» тарихи романын жариялады.