Жазу - өлі сүйек зат

Емле дауын қызбалықпен емес, салқын ақылмен шешу

Алдағы шілденің 10-ында өтетін білімпаздар тобының қарсаңында өз мүддемізді ашық айтайық. Бұған дейін «Еңбекші қазақ» газетінде емле жайы, қаріп жайы туралы жобаларым жарияланды; қарсы пікірлер де аз болған жоқ. Елдес көп жазды: жұртты сендірмек болып, балаға сабақ бергендей “қазақ тілінде пәлен дыбыс бар, оның пәленше таңбасы бар” деп, өз негізін тәптіштеді.

Бірақ мұндай ірі мәселені қара борандатып, соқыр сезімге беріліп, қызуланып тексеру — ағаттық. Бұл — салқын ақыл мен саналы ойды қажет ететін жұмыс. Кеп біреуді түйреуде емес, мәселенің дұрыс шешілуінде.

Неге айтыс ауыр?

Жазу мәселесі төңірегіндегі талас-тартыстың шиеленісуінің өз себептері бар. Емлеге әркім әр жақтан қарайды: біреу тіл тарихына сүйенеді, біреу нағыз грамматикаға жүгінеді, біреу естілуге (фонетикаға) қарайды, енді біреулер іс жүзіндегі қолайлылық пен жеңілдікті алға тартады. Әрқайсысы өз ұстанған негізінен айырылғысы келмейді.

Дұрысында, емлені ең алдымен іске қолайлы болуы тұрғысынан қарау керек.

“Тіл бұзылады” деген қорқынышқа жауап

Жазу мәселесін шешкенде, “тілдің заңы бұзылса, жалпақ жұрттың тілі бұзылып кетеді, жоғалып кетеді” дейтін соқыр нанымнан (фанатизмнен) арылу керек. Тіл соншалық нәзік емес: тимесең жарылып кететін қағанақ емес.

Қазақ тілі араб, парсы, татар, сарт ықпалын көп көрді; талай жерде дыбыстар бір таңбамен жазылып келді. Сонда да тіл бұзылып кеткен жоқ. Ендеше біздің бір-екі таңбамыздан тіл әсте өзгермейді. Қазақ жоғалса — тілі де жоғалады; қазақ жасаса, өркендесе — тілі де өркендейді.

Аз қаріп, көп дыбыс: жазудың шынайы табиғаты

Тіл өскен сайын дыбыс көбейеді екен деп, қаріп те көбейе беруі керек пе? Жоқ. Аз қаріп, көп дыбыс — жақсы хаттың шарты.

Дыбыстың еркіне салсақ, таңба мейлінше көп болуы тиіс: бір дыбыстың өзі әр орында әртүрлі естіледі. Анығында, дыбысқа дәл келетін таңба үнемі бола бермейді. Ауыздан шыққан барлық лебізді қаріппен түгендеп жеткізу мүмкін емес: ат айдағандағы шу-шу, таңдай қағу, тоқтатардағы тыпыр, күлкі, кейігендегі одағай — мұның бәрін қағазға дәл түсіру қиын.

Дыбысқа нағыз дәл келетін жазу жоқ; ондай жазу жалпыға түсініксіз болуы да мүмкін. Дәл дыбысқа түсірілген жазу тіл ғылымына ғана керек. Егер “бәрін дәл жазамыз” десек, әліпбиге талай қаріп қосуға, тыңнан ойлап табуға немесе ескі таңбаларға түрлі белгілер жапсыруға тура келеді. Бұл — қолдан жасалған, ауыр жазу.

Фонетика мен грамматиканы шектен тыс тірек ету

Ендеше аса керекті орын болмаса, естілуге (фонетикаға) ғана сүйенуге болмайды. Сол сияқты жазуды тіл заңына (грамматикаға) шегелеп шешу де дұрыс емес. Тіл — жанды; жазу — шартты. Грамматика көбіне кертартпа: өрісіңді шідерлейді.

Тілді тапқа, жікке бөліп, әр сөзді “тәртіпке” саламын деп, грамматикешілер талай жерде зорлық жасайды. Орыс тілінің өзі бір кезде жасанды айырмалардан арылған. Демек, грамматика — бір жағынан қажет құрал, бір жағынан тұсау болуы мүмкін.

Жазудағы ауырлық қайдан шығады?

Этимология бір жағынан түбірді, сөз табын ажыратып, мәнін аңғартуға көмектеседі; екінші жағынан жазуға ауырлық түсіреді. Қос сөз, қосалқы сөз, жалғаулық, көсемше, жуан-жіңішке буын тәрізді талай ұғымды шатастырмау үшін бөлек жазу, сызықша қою сияқты ережелер көбейеді.

Тілдің ауызекі қолданысында сөздер ықшамдалып отырады: ұзын тұлғалар қысқарады, дыбыстар сығылады. Сондықтан жазу да ықшамдықты көздеуі керек. Ықшам сөз тез оқылады: адам әріптеп отырмай, сөздің тұлғасынан тани кетеді.

Ұсыныс: жазуды ықшамдау

Осы ойларға сүйеніп, бірқатар сөздер мен тұлғаларды ықшамырақ жазуды ұсынамын. Мақсат — оқуға да, жазуға да жеңілдік беру, ұзын-сонар сызықша мен бөлшектеуді азайту.

Дәйекші туралы тұжырым

Дәйекші көбінесе бас буынды жіңішкертеді. Сөздің ішіндегі е, к, г дыбыстары өздері жіңішке естілмесе, бүтін сөзді жіңішкерте алмайды. Сондықтан бас буын жіңішке естілген жерде, ішінде е, к, г (сондай-ақ ғ тәрізді дыбыстар) болса да, дәйекшіні қалдырмай жазу дұрыс болар деп түйдім.

Бұл жоба жазуға жеңілдік әкеледі: біркелкілік күшейеді, ереже азаяды, сызықшамен байланып созылатын сөздер қысқарады. Ықшам тұлға — тез оқудың да бір шарты.

Үндестік (сингармонизм) және өмір шындығы

Қазақ тілінде үндестік бар деп, талай рет бас қатырдық. Бірақ ол қағидаға толық көнбейтін сөздер көбейіп барады. Мысалы: Махамбет, Ахмет, құдірет, қасиет, қауесет, қызмет, қыркүйек, саудагер, қажет, қазір. Бұлар тек кірме сөздер ғана емес, кейбірі байырғы қолданысқа сіңген.

Қалай болғанда да, мұндай сөздерді “заңға саламыз” деп зорлап бұзу мүмкін емес. Үндестікті тіл білімпаздарының үлесіне қалдырып, күнделікті сөзіміз бен жазуымызда басты өлшем ретінде тым алға шығармайық.

У, и, ы туралы: ықшамдыққа қайшы созылтуға болмайды

У мен и-дің екі дыбыстан құралуы туралы дауды бір шетке қоя тұрайық. Мәселе — жазудағы ықшамдық. Орыстың е, ё, я, ю сияқты қоспақ таңбалары уақыт өте қалыпқа түскен. Біз де іс жүзінде қолайлы болуды көздесек, у мен и-ді орын талғамай ықшам, бір таңбамен белгілеуді ойлаған жөн.

Ал ы дыбысы кей жерде көмескі, кей жерде айқын естіледі; сағымдай құбылып тұратын тұстары бар. Ондай дүдәмал дыбыс үшін “ашық буында да, бітеу буында да міндетті түрде жазылсын” деген қатал ереже шығару орынсыз. Айқын естілген жерде — жазыла берсін.

Қорытынды: қаріп жайы және тоқтам

Таңба (қаріп) туралы қазірдің өзінде Ахаңның жазба мәшинеге арнап шығарған таңбалары қабылданса жөн. Егер ол мүмкін болмаса, аз да болса жеңілдік келтіру үшін бұрын жарияланған жобамды қолдаймын.

Тыңнан шығарылған, татарша өзгертілген, болмаса латыннан алынған таңбалар жайында менен өзге де айтушылар табылады. Сондықтан сөзді осы жерден доғарайын.