Бәлендей алыстағы, күн астындағы Күнікей қызды тапсын

Ертеде бір жесір кемпір өмір сүріпті. Оның перзент дегенде жалғыз ұлы, мал дегенде он шақты ешкісі ғана бар екен. Баласы күн сайын ешкі бағып, дала кезіп жүреді.

Бір күні ол далада жайылып жүрген бір топ киікті көреді. Сол топтың ішінде алтын мүйізді, шұбар бір киік жүреді. Бала киікті күнде көре жүріп, ақыры анасына келіп:

— Далада бір топ киік көрдім, ішінде алтын мүйізді шұбар киік бар. Соның өзін ұстап алып, ханға тарту етсем, хан маған сый берер ме еді? — дейді.

Анасы: «Ұстай алсаң, апар. Хан сыйын берер», — деп батасын береді.

Бір күні бала алтын мүйізді шұбар киікті тағы көріп, оны ұстап алады да ханға алып жолға шығады. Хан ордасының маңында уәзір кездесіп:

— Мұныңды ханға апармай-ақ қой, маған сыйла, — дейді.

Бала: «Мен саған әкеліп тұрған жоқпын, ханға апарамын», — деп бермейді де, киікті ханға тарту етеді.

Хан уәзірін шақырып:

— Бұл баланың тартуына сыйлық беруге бола ма? — дейді.

Уәзір болса, сый бергізбеудің амалын тауып, жаңа шарт қояды: киіктің астына қоятын екі қанатты тақ керек екен; бір қанаты алтын суына, екіншісі күміс суына малынған болуы тиіс. Хан да сол сөзге еріп:

— Тақты тауып кел. Тапсаң — сыйлық, таппасаң — басыңды аламын, — дейді.

Бала жылап анасына келеді. Анасы:

— Бұған бола жылама, өзім іздеп табуға жол ашайын, — дейді.

Жол жүріп, бір топ киіктің ар жағында жердің жарығын жамап отырған бір кемпірге кезігеді. Мән-жайды айтқанда, әлгі кемпір:

— Мысыр шаһарының бер жағында бір шаһар бар. Киіктің тағын сонда істейді. Балаңның қолына мың ділдә беріп, соған жібер, — дейді.

Кемпір үйіне оралып, бар жиған-тергенін сатады, ешкілерін түгел береді. Тіпті өзі бірнеше жыл байға жалданып, еңбек етіп жүріп, баласына мың ділдә жинап береді.

Бала мың ділдәмен Мысыр маңындағы шеберге барып, киік астына қоятын тақ жасатады. Шебер:

— Мың ділдә берсең, істеймін, — дейді.

Тақ дайын болған соң бала үйіне қайтады. Жолда алып бәйтеректің түбінен екі құдық көреді: бірінде алтын су, бірінде күміс су бар екен. Ол тақтың бір қанатын алтын суына, екінші қанатын күміс суына малып алады.

Ертеңіне ханға апарып, тақты киіктің астына қойған кезде алтын мүйізді шұбар киік ойнап, салтанатты сәнге бөлейді.

Хан тағы да уәзірлерімен ақылдасады. Уәзірлер қызғанышпен жаңа талап ойлап табады:

— Әлі сыйлық беруге болмайды. Енді жер астында өсетін бір сұлу алтын ағаш бар. Соның өзін әкеліп, есік алдына орнатсын, — дейді.

Хан да баланы сол ағашқа жұмсайды. Бала тағы да жолға шығады.

Бала бірнеше күн жүргенде алдынан ақ сақалды шал шығып, мән-жайды тыңдайды. Сосын оған жол көрсетеді: биік тауға барғанда бір қоян қашады, қоян бір үңгірге кіреді; қоян сол жақ үңгірге кірсе, бала оң жақ үңгірге кіруі керек. Онда қырық ұры жолығады.

Шал баланы аман алып қалатын айла үйретеді:

• Ұрыларға: «Мен әп-сәтте ет пісіре аламын», — деу.
• Етті қазанға салып, шал берген күміс сапты кездікпен түрткенде, ет өзінен-өзі пісіп шығатынын көрсету.
• Үңгір түкпіріндегі ақ сандық ішіндегі көк сандықта жатқан қағазға оралған дәріні тауып, оны піскен етке қосу.

Осылай етке дәрі қосылған соң, ұрылар кезек-кезек келіп, есік алдында құлай өлетінін айтады. Содан кейін үңгірден алтын ағаш табылады. Ағашты ұстап, тамырын басып, көзді жұмса — таң атқанда хан есігінің алдына өзі барып орнайды екен.

Бәрі айтқанындай болады: қоян, екі үңгір, қырық ұры. Бала етті әп-сәтте пісіріп, ұрылардың сеніміне кіреді. Бір түнде түсінде ақ сақалды шал оятып кеткендей болып, баланың есіне нұсқау түседі.

Ол ақ сандықты тауып, ішіндегі көк сандықтан дәріні алып қояды. Ұрылар сыртқа шыққан күні ет пісіріп, дәріні қосады. Қырық ұры бірінен соң бірі есік алдына келіп құлап түседі.

Бала үңгір ішін аралап, жер астында өсіп тұрған алтын ағашты көреді. Ағашты мықтап ұстап, тамырын басып, көзін жұмады. Көзін ашқанда таң рауандап атып, алтын ағаштың хан есігінің алдында тұрғанын бір-ақ көреді.

Ханның салтанаты артып, алтын қанатты тақтың үстінде алтын мүйізді шұбар киік ойнап тұрады. Бірақ уәзірлер баланың бағы жанғанын көре алмай, тағы бір «өлмейтін» тапсырма ойластырады.

Уәзір ханға:

— Тақсыр, сіз қартайдыңыз, перзентіңіз жоқ. Күн астында Күнікей деген қыз бар. Осы бала соны тауып әкелсін, сонда сыйлық беруге лайық, — дейді.

Хан баланы тағы да жолға салады. Бала Күнікей қызды іздеп кетеді.

Жолда бала ғажайып серіктерге кезігеді:

• Екі алақанына екі тауды салып жүрген дәу.
• Жер тыңдаушы (алыстан дыбыс еститін тыңшы).
• Екі көлдің суын екі ұртына ұрттап жүрген дәу.
• Екі аяғына екі батпан тас байлап алып, ойдан-қырдан жүгіретін желаяқ.

Сөйтіп, бесеуі жолдас болады. Жол-жөнекей олар шұңқырдан шыға алмай тырмысқан құмырсқаны бала-шағасымен шығарып береді. Құмырсқа разы болып, бір қанатын жұлып береді:

— Қажет кезде тұтатсаң, дайын боламын, — дейді.

Күнікей қыз От тауының ар жағындағы бір ханның қызы екен. Ол ханның көк төбет деген алып иті бар: келе жатқан адамды жүз шақырымнан сезіп, жалғыз өзі қырып тастайтын көрінеді.

Ит шынымен-ақ алдарынан шығады. Сонда тау көтерген дәу қолындағы таудың бірін лақтырып жіберіп, көк төбетті сол жерде жансыз қылады. Осылайша, бұрын ешкім аман қайтпаған жолдан бұлар өтеді.

Ханның үйіне жеткен соң, мән-жайын айтады. Хан олардың күшіне қайран қалады да, қызын бермеудің айласын жасап, жарыс-сынай бастайды.

Күрес

Хан ел-жұртын жинап:

— Кім күресте жығып, күші асса, қызымды соған беремін, — дейді.

Хан жақтан өгіз балуан, бала жақтан тау көтерген дәу шығып, дәу қарсыласын жығады. Бірақ хан уәдесінен тайқып, тағы шарт қояды.

Жаяу бәйге

Бұл жолы хан:

— Енді жаяу бәйгеден озып келгенге беремін, — дейді.

Хан жағынан жүйрік мыстан кемпір шығып, қолындағы екі шыны арақпен желаяқты мас қылмақ болады. Тыңшы дыбысты тыңдап, желаяқтың қалып қойғанын білдіреді. Сонда бала күміс сапты кездіктің көмегімен желаяқты оятып, ол кемпірді қуып жетіп озады.

Қызды табу және өрт

Хан қызын жасырып:

— Қызымның қай жерде екенін тапқанға беремін, — дейді.

Тыңшы жер астындағы үйді тыңдап тауып береді. Сонда да хан тоқтамай, қонақтарды темір үйге жатқызып, сыртынан өртейді. Бірақ екі көлдің суын ұрттаушы дәу су шашып, өртті сөндіреді.

Хан соңғы амалға көшеді:

— Қырық қызбен қызымды қатар тұрғызамын. Солардың ішінен танысаң, қызымды беремін, — дейді.

Ертеңіне қырық қызды бір түсті киіндіріп қатарға қояды. Айыру қиын болады. Сол сәтте бала құмырсқаның қанатын тұтатып жібереді. Құмырсқа келіп, қырық қыздың ішіндегі Күнікейдің алдынан шығады. Бала оны танып алады.

Енді ханның амалы таусылып, Күнікейді балаға қосады. Олар елге қарай жол тартады.

Жолда серіктері біртіндеп қалып қоя береді: алдымен тыңшы, кейін тау көтерген дәу, одан соң су ұрттаушы дәу, ақырында желаяқ. Бала Күнікейге бастан өткерген оқиғасының бәрін айтып, ханға апаратынын жеткізеді.

Күнікей оқымысты әрі сиқыршы екен. Ол баланың ерлігіне сүйсініп, оны сүйеді. Елге екі күндік жер қалғанда Күнікей:

— Сен бұрын барып, хан мен уәзірлерді алдымнан шығарт. Ең алдымен хан жүрсін, соңынан қырық уәзірі, ең артында өзің жүр, — дейді.

Бала айтқанын істейді. Күнікей келе жатқанда ханды қасқырға, уәзірлерді түлкіге айналдырып жібереді. Олар бірін-бірі қуып, бытырап кетеді.

Сөйтіп, бала Күнікейді алып, той жасап қосылады. Ел-жұрты оның ерлігіне риза болып, ақыры өздерін қорғайтын, әділетті басшы деп танып, баланы хан көтереді.