Қазақша рефераттар

Картоптың таратуы

Қысқаша анықтама

Картоп (немісше Kartoffel), түйнекті алқа немесе ақтүйнек — алқа тұқымдасына жататын көпжылдық өсімдік. Егістікте көбіне бір жылдық дақыл ретінде өсіріледі.

Түрлік алуандық

Картоптың 150-ге жуық түрі белгілі. Мәдени картоп негізінен екі жақын түрге біріктіріледі.

Қазақстандағы таралуы

Қазақстанға картоп Еуропадан әкелінген және бүгінгі таңда республиканың барлық аймақтарында өсіріледі.

Екі негізгі түр

  • Анд картобы (andigenum) — Колумбия, Эквадор, Перу, Боливия және Аргентинада өседі.
  • Чили (Еуропа) картобы (tuberosum) — климаты қолайлы елдерде кең таралған.

Картоптың таралуы

Картоп Оңтүстік Америкадан Еуропаға 1565 жылы әкелінген. Францияда картопты насихаттауда ерекше оқиға болған: ханшайым Мария-Антуанетта оның гүлін сән ретінде тағатын. Бұл үрдіс сарай маңында тез таралып, дақылға деген қызығушылықты күшейтті.

Кейін король ХVI Людовик картопты кеңірек таныту үшін қала маңындағы бақшасына тек картоп егіп, күзет қойғызады. Айрықша тәсіл ретінде, ұрлық жасағандарды қатал ұстауға емес, тек айыптаумен шектелуді бұйырғаны айтылады. Нәтижесінде картопқа сұраныс артып, өсіру кеңінен қолға алынған.

Тарихи деректер

  • Картоп 1560 жылдары Испанияға жеткізіліп, кейін Еуропа мен Азияға таралған.
  • Ресейге 1765 жылы І Петрдің ұсынысымен әкелінгені көрсетіледі.
  • Қазіргі кезде картоп дүние жүзінің көптеген елдерінде егіледі.

Кей дереккөздерде картоптың отаны ретінде Чили аталады, алайда жалпы алғанда оның табиғи таралу аймағы Оңтүстік және Орталық Американың таулы өңірлерін қамтиды.

Өсімдік туралы

Морфологиясы

  • Биіктігі әдетте 40–80 см, кейде 150 см-ге дейін жетеді.
  • Бір түпте көбіне 3–6 сабақ болады; сабағы жуан, тікенексіз.
  • Жапырағы қою жасыл, сабақта кезектесіп орналасады.
  • Гүлі ақ, қызғылт немесе көкшіл-күлгін; 5 күлтелі, сабақ басында шоғырланып орналасады.
  • Жемісі — екі ұялы, көп тұқымды.

Түйнектің түзілуі және температура

Жер астындағы өркен сабағының ұшы түйнекке айналады. Түйнек бүршігі топырақ температурасы 5–8°С болғанда жарыла бастайды.

Түйнек түзілуіне ең қолайлы температура — 10–13°С. Ал 20°С-та түйнек түзу процесі баяулап, тоқтауға жақындайды.

Ескерту: –1…–2°С суықта жас өскіндер үсіп кетуі мүмкін.

Экологиялық талаптары

Жарық

Жарықсүйгіш дақыл.

Ылғал

Ылғалсүйгіш, әсіресе гүлдеу және түйнек түзу кезінде.

Суық

Салыстырмалы түрде суыққа төзімді, бірақ жас өскіндер аязға сезімтал.

Құрамы және құндылығы

Картоп түйнегінің химиялық құрамы сортқа және өсіру жағдайына байланысты өзгеруі мүмкін. Деректерде түйнекте орта есеппен 23,7% құрғақ зат болатыны айтылады. Оның ішінде: 17,5% крахмал, 0,5% қант, 1–2% белок және 1%-ке жуық минералды тұздар кездеседі.

Витаминдер

С, B1, B2, B6, PP, K витаминдері көрсетіледі.

Минералдар

Минералды тұздардан бөлек, кей дерекке сай натрий, калий, кальций, хлор, күкірт тұздары және микроэлементтерден мыс, кобальт, йод кездеседі.

Ескерту: бастапқы мәтіндегі кейбір пайыздық көрсеткіштер (мысалы, май мөлшері) әр дереккөзде әртүрлі берілуі мүмкін, сондықтан олар жалпы мәлімет ретінде ұсынылды.

Күтімі

Картоп көбіне вегетативтік тәсілмен — түйнек арқылы көбейтіледі. Түйнектерді бірнеше бөлікке бөліп, шамамен 5–10 см тереңдікке отырғызады.

Температура режимі

  • Өнуі үшін: 15–20°С.
  • Сабақ пен жапырақтың өсуі, гүлдеуі үшін: 16–22°С.

Суару

Гүлдеу және түйнек байлау кезеңінде суға сұранысы жоғары. Дегенмен, артық су да өсімдікке зиян келтіруі мүмкін.

Түптеу және қопсыту

Жоғары өнім алу үшін сабағын топырақпен жауып, 2–3 рет түптеу ұсынылады. Сонымен қатар қопсыту жұмыстарын жиі жүргізу маңызды.

Тыңайтқыш шығыны (мысал)

1 гектардан 200–250 ц өнім алу үшін шамамен 100–175 кг азот, 40–50 кг фосфор және 140–230 кг калий жұмсалатыны келтіріледі.

Зиянкестері

Негізгі зиянкестеріне картоп түн көбелегі, колорадо қоңызы және басқа да жәндіктер жатады.

Дайындалуы

Түйнектерді әдетте күзде қазып, жинап алады. Жиналған өнім сақтау, өңдеу және тұқымдыққа бөлу мақсатында сұрыпталады.

Химиялық құрамы (дерек бойынша)

  • Крахмал: 10–28%
  • Белок: шамамен 1,3%
  • Витаминдер: A, B1, B2, C, PP, K1, D
  • Минералдар: Na, K, Ca және т.б.

Қолданылуы

Негізгі бағыттар

  • Тағам: көптеген халықтарда картоп «екінші нан» деп аталады.
  • Мал азығы: жемшөптік мақсатта пайдаланылады.
  • Өнеркәсіп: крахмал өндірісінде және техникалық шикізат ретінде қолданылады.

Өнімділік және сорттар

Қазақстанда картоптың 20-дан астам сорты аудандастырылған, соның ішінде 10-ы жергілікті селекциядан шыққан. Орташа өнімділік 1 гектардан 100–200 ц деңгейінде көрсетіледі.

Пайдаланған әдебиет

Қ 74 Құлжабаева Г.Ә. Өсімдіктер әлемі (оқу-әдістемелік кешен). Көкөністер: дидактикалық материал. — Алматы, 2011. — 16 б. ISBN 978-601-7237-33-2.