Алып қараса - алтын

Үш ағайындының үш түрлі мінезі

Ертеде бір кедейдің үш ұлы болыпты. Үшеуінің мінезі үш түрлі екен: үлкені қатыгез, қу әрі өзімшіл; ортаншысы жігерсіз, елдің айтқанымен жүретін; ал кенжесінің аты Елемес болып, ол мейірімді, адал, еңбекқор болып өседі.

Уақыты келіп, әкелері ауыр науқастан қайтыс болады. Бар жиған-тергенін жерлеуге жұмсап, үш жетім панасыз қалады. Күн көрудің амалын іздеп, олар алыс жолға аттанады.

Қасқырмен кездескен сәт: батыл сөздің құны

Қалың орманда Елемеске көкжал қасқыр кезігеді. Қасқыр айбат шегіп, бұл жолдың «барса келмес» аталатынын айтып, оны жейтінін мәлімдейді.

Елемес сабырмен: «Амал қанша? Өмір де, өлім де біреу. Одан қашып құтыла алмайсың. Пешенеме жазылғаны осы болса, көнбеске амал бар ма? Жегенің ас болсын», — дейді.

Мұндай батылдықты алғаш көрген қасқыр оның сөзіне риза болады. «Маған кезіккендер әдетте “жегенің ас болмасын” дейтін, мен ашумен оларды өлтіретінмін. Сондықтан бұл жол “барса келмес” атанған. Сенің сөзің ұнады — сені жемеймін. Дос болайық», — деп, қасқыр қоштасып кете барады.

Жәрмеңкедегі әмиян: адалдықтың жарқыраған дәлелі

Елемес әрі қарай жүріп, үлкен қалаға жетеді. Қаланың кіреберісінде жәрмеңке қызып жатыр екен. Аралап жүріп, жерде жатқан әмиянды көреді де көтеріп алып: «Мынау кімнің әмияны? Кім жоғалтты?» — деп жұртқа дауыстайды.

Адамдар аңтарыла қараған сәтте, бір қария ортаға шығып: «Мен жоғалттым. Ішінде өмір бойы жиған алтын теңгелерім бар. Оларды әйелім тігіп берген гүлді орамалға түйіп қойғанмын. Балам, ашып көрші», — дейді.

Елемес әмиянды жұрттың көзінше ашып көрсетеді: ішінде шынымен гүлді орамалға түйілген алтын теңгелер бар болып шығады. Қария қуанып, алғысын білдіреді де, Елеместің кім екенін, қайдан келе жатқанын сұрайды. Елемес басынан өткеннің бәрін айтады.

Еңбек пен берекенің табы: ат басындай алтын

Елемес қарияның балаларымен бірге жер қазып, егін егеді. Бір күні күрегі бір затқа ілінеді. Қараса — алтын. Қаза түссе, ат басындай алтын тағы шығады.

Ол алтынды үйге әкеліп: «Әке, ат басындай алтын таптым. Міне, алыңыз», — деп ұсынады. Бірақ қария: «Маған мұның қажеті жоқ. Өмір бойы бізбен қала бермейсің. Өзің шаңырақ көтеріп, өніп-өс. Бұл — адалдығың мен еңбегіңнің арқасында келген несібе», — деп кеңес береді.

Елемес алғысын айтып, алтынның бір бөлігін қарияға береді. Қалғанын сатып, үйленіп, үй болады. Мал-мүлік жиып, ауыр жұмыстан қашпай, күні-түні еңбек етеді.

Түс, сағыныш және ағайынға деген ниет

Бір күні шаршап ұйықтаған Елемес түс көріп, шошып оянады: түсінде ағаларының халі мүшкіл екен. «Ит тойған жеріне, ер туған жеріне» дегендей, ағаларының жағдайын ойлап, байлықтың рахатын жалғыз көрмей, бөлісуді ниет етеді. Сөйтіп еліне көшпек болады.

Өзіне әке болған қариядан бата алып, жолға шығады. Екі жол айырылатын жерге келгенде, ағаларын кездестіреді: олар әбден жүдеп, азып-тозып кеткен екен. Елемес оларға киім мен ас береді. Елге бірге оралып, әкелерінің шаңырағын қайта көтереді.

Қызғаныштың соңы: опасыздық

Алайда ағалары қанша қиыншылық көрсе де мінезін өзгертпейді. Інілерінің жақсылығын бағаламай, қайта күндеп, одан қалай құтылуды ойластырады.

Бір күні үшеуі аңға шығады. Қайтар жолда қаперсіз келе жатқан Елеместі ағалары өлтіріп, айдалаға тастап кетеді. Үйге оралған соң келіндеріне: «Күйеуің аң аулап жүріп үлкен жартастан құлап мерт болды», — деп өтірік айтады. Інілерінің жиған мал-мүлкіне ие болып, әйелін ертіп, өзге жаққа көшіп кетеді.

Достықтың өтеуі: қасқырдың ерлігі

Сол кезде баяғы қасқыр жортып келе жатып, алыстан топ қарғаның шулап жүргенін көреді. Жақындаса — жерде жатқан оның досы Елемес екен.

Қасқыр айлаға көшіп, қарғалардың арасынан патшасын ұстап алады. Қалған қарғалар шулаған кезде: «Адамды тірілтетін шөп әкеліңдер. Ол ең биік құздың басында өседі. Сонда ғана патшаларыңды босатамын», — дейді.

Қарғалар жер-көкті шарлап жүріп, ақыры шипалы шөпті табады. Оны әкелген соң, қасқыр шөпті суға салып жұмсартып, Елеместің аузына салады. Елемес тіріліп, орнынан тұрады. Қасқыр уәдесінде тұрып, қарғалардың патшасын босатады.

Кек пен кешірімнің таразысы

Есін жиған Елемес досына рақметін айтып, ағаларын іздеуге шығады. Көп ұзамай бір ауылға кезігеді — бұл ағаларының ауылы екен. Алдымен үлкен ағасының үйіне барады. Онда нан пісіріп отырған өз әйелін көреді. Көрісіп болған соң, екеуі үйге кіреді: төр жақта үлкен ағасы ұйықтап жатыр.

Ашуға булыққан Елемес ағасын қылқындырып өлтіріп қоя жаздайды. Әйелі әрең тоқтатады. Інісінің тірі екенін көріп, қорыққан үлкен ағасы бас ұрып кешірім сұрайды.

Елемес сабасына түсіп: «Өмір сені өзгертпепті. Аққа Құдай жақ. Мен досымның арқасында қайта тірілдім. Бірақ сенен өш алғым келмейді. Жаман бол, жақсы бол — ағамсың. Тірі жүр, бірақ менің маңайыма жолама», — дейді.

Өкінген жүрек: кіші ағамен табысу

Елемес әйелін сыртта қалдырып, кіші ағасының үйіне барады. Ағасы сыртта құлпытас жасап отыр екен. Ол інісін танымайды. Елемес те бейтаныс адамдай сәлем беріп, әңгімеге тартады.

Сый-құрмет көрсеткен ағасы мұңын жайып салады: «Біз үш ағайынды едік. Кіші ініміз Елемес болатын. Күншіл ағам оны өлтіріп, байлығын бөлісейік деп қоймады. Аңнан қайтарда Елеместі өлтіріп, жапан далаға тастап кеттік. Інімді көмбей кеткеніме өкінемін. Енді тым болмаса сүйегін тауып жерлейін деп, басына қоятын құлпытас жасап жатырмын», — дейді.

Сонда Елемес өзін таныстырып, басынан өткенді баяндайды. Ағасы кешірім сұрайды. Екеуі татуласып, жылап көріседі.

Соңғы қорытынды: шаңырақтың қайта көтерілуі

Осылайша екі ағайынды әкелерінің шаңырағын қайта көтеріп, балалы-шағалы болады. Уақыт өте жалғыз қалған үлкен ағасы да қартайған шағында қателігін ұғып, бауырларына келіп қосылады.