Қимақ тайпаларының ерекшеліктері
Қимақ мемлекетінің пайда болуы және дамуы
Қытай деректемелерінде «кимектер» атауымен белгілі Қимақтардың тарихы VII ғасырдан басталады. Зерттеушілер қытай жазбаларындағы «яньмо» тайпасын Қимақтармен байланыстырады: бұл тайпа Теле бірлестігінің құрамында болған.
VII ғасырдың басында яньмолар Солтүстік Моңғолия аумағын мекендесе, VII ғасырдың ортасына қарай Қимақтар Алтайдың солтүстігі мен Ертіс өңіріне көшіп қоныстанады. Бұл кезеңде тайпа көсемі шад-тұтұқ деп аталған.
Қоныс аудару бағыттары және тайпалық федерацияның құрылуы
VIII ғасырдың екінші жартысы мен IX ғасырдың басында Қимақ тайпалары үш бағытта қоныс аударады:
- солтүстік-батысқа — Оңтүстік Оралға;
- оңтүстік-батысқа — Сырдария аңғары арқылы Оңтүстік Қазақстанға;
- оңтүстікке — Солтүстік-Шығыс Жетісуға.
766–840 жылдар аралығында олар Батыс Алтайды, Тарбағатайды және Алакөл ойпатын жайлап, Шығыс Түркістандағы тоғыз оғыздардың теріскей шебіне дейін жетеді. Осы уақытта жеті тайпадан тұратын Қимақ федерациясы қалыптасты: эймур, имек, қыпшақ, татар, баяндүр, ланиказ, ажлар.
Федерация басшысы байғу (жабғы) аталған. Бұл атақ лауазымдық дәрежесі жағынан шад-тұтұқтан жоғары тұрған.
Саяси күшеюі: Сырдария бағыты және одақтар
IX ғасырдың басында Қимақтар Сырдарияға қарай жылжиды. Бұл өңірде олар қарлұқтармен одақ құрып, Сырдария бойындағы және Арал маңындағы қаңғар-печенег тайпаларын жеңеді. Печенегтерді ығыстырып, Сырдарияға қоныстанған оғыз тайпаларының оларды батысқа қарай ығыстыруына пәрменді көмек көрсетеді.
Бұл үдеріс Қимақтардың Оңтүстік Орал мен Сырдария бойына дейін ықпалын жеткізіп, мемлекет қуатын арттырды. Сонымен қатар билеушілердің беделі өсіп, мемлекет ішінде тайпа ақсүйектерінен басқарушыларды тағайындау тәжірибесі орнықты.
Қимақ қағанаты: билік жүйесі және тайпалық құрамы
IX ғасырдың соңы мен X ғасырдың басында Қимақ қағанаты қалыптасқан кезеңнен бастап, олардың жоғарғы билеушісі түріктердің ең биік лауазымы — хақан (яғни «хандардың ханы») деп аталды.
- Хақан — жоғарғы билік
- Жабғу — тайпалар бірлестігін басқарушы
- Шад-тұтұқ — ру-тайпалық деңгейдегі басқарушы
Мемлекет қалыптасып, аумақ кеңейген сайын тайпалық құрам да өзгеріп отырды. Деректер бойынша, бір кезеңде қағанат құрамындағы тайпалар саны 12-ге дейін жеткен.
Қалалар, шаруашылық және әлеуметтік құрылым
Деректерде Қимақтардың 16 қаласы болғаны айтылады. Негізгілері: Кимекия, Қарантия, Дамурия, Шнария, Сараус, Дахлан, Банджар, Астур.
Шаруашылық және қоныстану
Қимақтар қолөнермен, аңшылықпен және балық аулаумен айналысқан. Қыстауларды тұрақ етіп, шағын мекендерде тұрған; мұндай қоныстар уақыт өте келе қалаға айналған.
IX ғасырдың екінші жартысы мен XI ғасырда Қимақ-қыпшақ тайпалар одағы негізінде ертедегі феодалдық сипаттағы мемлекет нығайды. Қаған елді көптеген басқарушылар арқылы билеп, олар салық жинау ісімен де айналысқан.
Әлеуметтік теңсіздік
Ақсүйек байлар қызыл және сары жібек киім киген, ал кедейлер жұпыны жүрген. Мал-мүлік теңсіздігі көшпелі ақсүйектердің қалыптасуына ықпал етіп, малы аз қауым кедейленген.
Мәдениет, жазу және дүниетаным
Қимақтар жазуды білген. Олар көне түрік жазуын пайдаланып, қамыс қаламмен жазған. Мәдени-әлеуметтік тұрғыда кимектер VI–X ғасырлардағы көне түріктер ортасында қалыптасқан дәстүрлерді мұра етіп алып, оларды дамытқан.
Наным-сенімдер
- Көк Тәңіріне және ата-баба рухына сыйынған
- Күнге, жұлдыздарға, аруақтарға табынған
- Ертіс өзенін қасиет тұтып, «өзен — адамның тәңірі» деген түсінік болған
Жерлеу дәстүрі
Өлгендерді өртеп жерлеу дәстүрі кездескен. Марқұмға арнап тас мүсін (тас тұлға) қою және оған байланысты ғұрыптар кең тараған.
Әлсіреуі және тарихи салдары
XI ғасырдың басында Орталық Азиядан келген көшпелі тайпалардың бірінен соң бірі жасаған шабуылдары Қимақ мемлекетін әлсіретті. Бұған қоса қағанат ішінде билік үшін тартыс күшейді.
Нәтижесінде қағанат құрамындағы қыпшақтар өз қоныстарынан қозғалып, Сырдария бойындағы, Аралдың батысы мен Каспийдің солтүстігіндегі оғыздарды ығыстырды. Оғыздар оңтүстікке және Қара теңіз далаларына көшуге мәжбүр болды.