Бір түлкі жортып келе жатып, лағып бара жатқан бір түйеге кездеседі
Түлкі, түйе, қасқыр және арыстан: қысқы серіктестіктің соңы
Бір түлкі жортып келе жатып, жөңкіле басқан бір түйеге жолығады. Түлкі мән-жайды сұрағанда, түйе оты да, суы да мол жер іздеп бара жатқанын айтады. Түлкі жолдас болуды ұсынады, түйе келіседі.
Негізгі бағыт
Мақсат — оты мол, суы мол қоныс табу. Бірақ жол — әркімнің ниетін ашатын сынақ.
Жолға серік көбейеді
Екеуі келе жатқанда қасқыр ұшырасады. Ол да бірге жүруді қалайды. Көп ұзамай арыстан да кездесіп, төртеуі бірлесіп жолға шығады. Ақыры нулы да сулы, биік таулы бір жерді тауып, сонда мекендейді.
Арыстан, қасқыр, түлкі
Ұсақ аң аулап күн көреді
Түйе
Шүйгінге семіреді
Ортақ жағдай
Қыс келгенде таршылық басталады
Аштық ақылды бұзады
Қыс түсіп, ұсақ аң азайғанда арыстан, қасқыр, түлкі ашығады. Көздеріне түйеден басқа ештеңе көрінбей, оны жеуге келіседі. Түйе жолдастықты айтып жалынады. Олар алдымен түлкіні жіберіп, түйені көндіруді тапсырады.
Түлкінің айласы
«Қыста аштан және суықтан өлгенше, өзіңді бізге “сат”. Көктемде сені боталы інген қылып қайтарамыз», — деп аңқау түйені алдайды.
Түйе сеніп қалады. Сол сәтте түлкі арыстанға белгі береді. Арыстан түйені қас-қағымда жайратады. Артынша түлкі арыстанды «демалып тұрыңыз» деп алдап, өзі қасқырмен бірге сойысқа кіріседі.
Қасқырды да алдап, олжаны өзіне алады
Түлкі қасқырға жұмысты бөліп беріп, аңдаусызда түйенің көз майын да, іш майын да білдіртпей жеп қояды. Кейін арыстанға жүгіріп барып: «Қасқыр шартты бұзып, көз майы мен іш майын жеп қойды», — деп шағыстырады.
Нәтиже
- Арыстан ашуға мініп, қасқырды қуа жөнеледі.
- Екеуі көзден таса болғанда, түлкі түйенің бар етін бір шұңқырға сүйреп тығып қояды.
- Сосын арыстанға қайта барып, тағы да өтірік хабар таратады.
Түлкі арыстанға: «Сендер кеткен соң түйе тіріліп, терісін жалбыратып, ішегін сүйретіп қашып кетті», — деп сендіреді. Арыстан алданған күйі тағы да тұра қуады. Түлкі болса тойып алып, өз пайдасын түгендей береді.
Қақпанға түскен қасқыр
Біраздан соң түлкі шаршап жатқан қасқырға кездеседі. Қасқыр оны айыптай бергенде, түлкі өзін де «қуып жібергенін» айтып құтылып кетеді. Екеуі жүріп келе жатып, жерде жатқан жарты құйрықты көреді.
Қасқырдың күдігі
Қасқыр «мұның бір бәлесі бар шығар» деп қорқады. Ал түлкі «базардан түсіп қалған олжа» деп, құйрықты жеуге үгіттейді.
Ақыры қасқыр құйрыққа ұмтылғанда, астындағы қақпанға түсіп қалады. Түлкі: «Шамасы, енді сіздің етіңізді мен жейтін болдым», — деп мысқылдайды. Ертеңіне аңшы келіп, қасқырдың терісін сойып алып, етін тастап кетеді. Түлкі сол етті жеп, тағы да тояды.
Соңғы айла: арыстанды да құлатады
Түлкі қайтар жолда арыстанға жолығып, түйені таппағанын естиді. Сонда ол: «Тақсыр, сіздің атаңыз осы тауда аңды қарғып басып алатын», — деп мақтай сөйлеп, арыстанды өзінше «сынап көруге» азғырады.
Жалған мақтау — қауіпті түрткі
«Тұлғаңыз атаңыздан кем емес» деген сөз арыстанның сақтығын бәсеңдетіп, тәуекелге итермелейді.
Арыстан жардан қарғимын деп, төмендегі киікке секіргенде сүйектері быт-шыт болады. Қимылдай алмай қалғанын көрген түлкі оны аямастан етін ойып жей бастайды. Арыстан: «Әуелі көз майымды жеші», — дегенде, түлкі: «Асықпаңыз, бұйырса сан майыңызды да жейтін болдым», — деп, өз дегенін істейді.
Түйін
Осылайша қу түлкі қыстан тоқ шығады. Ертегі аңқаулықтың құны қымбат екенін, ал ашкөздік пен сенгіштік айлакерге жол ашатынын аңғартады.
Оқырманға сұрақ
Бұл ертегідегі ең қауіпті нәрсе қайсысы деп ойлайсыз: ашкөздік пе, аңқаулық па, әлде жалған мақтаудың арбауы ма?