Жаркент оязында қазақ соқтыққан қалалар
Жаркент оязындағы Албан қонысында Қарқара деген ірі жәрмеңке болған. Бұл жәрмеңкеде күнбатыс Қытай мен Ресей саудасы тоғысатын. Кей жылдары сауда айналымы миллион сомға дейін жеткен.
Сол кезеңде көтеріліс туралы баяндама жазған әскербасы Нэдзбецкий Жетісудағы қозғалысты «Герман мен Түрік агенттері Қытай арқылы азғырды» деп түсіндіруге тырысқан. Оның айтуынша, Қашқар мен Құлжа маңында жүрген агенттер Қарақол мен Жаркенттен апиын кесуге келген қытай жұмысшыларын және Қарқара жәрмеңкесіне қатысқан қытай саудагерлерін пайдаланып, қырғыз-қазақ ішінде орысқа қарсы әрекетті қоздырған-мыс. Бұл тұжырым нақты дерекке емес, жорамалға көбірек ұқсайды.
Жаркент оязы Қытаймен шектес болғандықтан, патша өкіметі бұл өңірге ерекше сақ қараған: казак-орыс пен қоныстанушы (хохол) елді мекендерін қаруландырған. Маусым жарлығы жарияланар алдында Кравченконы бас қылып, Қарқараға арнайы отряд жіберілген.
Алғашқы ұшқын және шабуылдардың басталуы
Жаркенттегі алғашқы көтеріліс ұшқыны 12 тамыз күні байқалды. Бұған Алматы оязындағы «Қызылбөріктер» қозғалысы дем бергені айтылады. Шелек, Меркі және басқа болыстардан жиналған қазақтар 12 тамыз күні Шет Меркіде Нащепкин деген крестьянның диірменін шапқан (диірмен қазақ жеріне басып салынған делінеді): диірмен иесі өлтіріліп, әйелі байланған, диірмен өртелген.
Жалаңаш пен Ново-Афон бағытындағы соқтығыстар
Одан кейін Жалаңаш қаласына соқтыққан. Қаладағы казак-орыстар мылтық атып, ішке кіргізбеген. Егістіктен ұстап алған екі казак-орыс өлтіріліп, қаланың малы айдап әкетілген. Сол күні Шелек басындағы Ново-Афон қалашығына да шабуыл жасалып, қоныс түгелдей өртке оранған. Қала адамдары старостаның қорасына жиналып, кешке дейін арпалысқан. Жалаңаштан шыққан прапорщик Бергтің отряды қаланы арашалап қалған.
Жол бойындағы өрт пен үрдіс
Қазақтар тауды бауырлай Кегенге қарай шегініп, жолай орыс қыстаулары мен зайымкелерін өртеген. Осы аралықта Спецевский поселкесі де отқа оранған. Ақыры бұл топ Қарқарадағы Албан ауылдарына барып қосылған.
Қарқара жәрмеңкесіне шабуыл және отрядтардың қысымы
13 тамыз күні Қарқараға шабуыл жасалып, жәрмеңке қоршауға алынған. Бірақ алдын ала дайын тұрған отрядтар қазақ қолын ыдыратып жіберген. Бергтің отряды қазақтың артынан Кеңсу арқылы түсіп, Кравченконың отряды Қарқарадан қысып, үшінші тараптан Қырғызстан жағының қазағы қосылып, үш жақтан қыспаққа алғаны айтылады. Мылтыққа төтеп бере алмаған жұрт быт-шыт болып қашып, Кеген мен Текес жаққа шегінген.
Олжа және бос қалған шаруашылық
Осы кезде көп мал, үй және шаруашылық иесіз қалып, далаға шашылған. Мұны орыс әскері олжаға айналдырған. Дәл осы уақытта қырғыздар Қарақолды алуға қам жасап жатқан. Қарақолдағы орыс күші аз болғандықтан, Қарқарадағы Кравченкоға жедел түрде Қарақолға жету қажет болған.
14 тамызға қараған түні жәрмеңке тасталып, саудагерлер мен орыс отряды Қарақолға қарай шегінген.
Қақтығыс ошақтары: елді мекендер мен зақымданған орындар
Жаркент оязында қазақ соқтыққан қалалар ретінде мыналар аталады: Спецевский, Таврический, Владиславский, Красноярский, Ново-Афонский, Ново-Киевский, Меданский, Шолақ, Медет, Жалаңаш. Бұлардан бөлек жеке диірмендер, зайымкелер, хуторлар, омарталар да көп болған.
Үйлер өртеліп, мүлік тоналғанымен, адам өлімі салыстырмалы түрде аздау болғаны айтылады. Бұл елді мекендердің тұрғындары переселен басқаруына бағынып, сол қыс бойы қазақтың малымен күнелткен.
10–15 тамыз аралығы: деректердегі көріністер
10 тамыз: екі жақтан көрінген қалың қол
10 тамыз күні сәскеде Қарқара жәрмеңкесіне Санташ жақтан және Жалаңаш жақтан қазақтың қалың қолы көрінген. Екі қол жәрмеңкенің күнбатысындағы жазықта қосылған. Оларды тосуға шамамен 30 казак-орыс жіберіліп, оқтың ыңғайына келгенде бірнеше рет жаппай оқ атылған. Соның салдарынан қазақ қолы бытырап қашып, төрт адам оққа ұшқан.
12 тамыз: 5000 шамалы адам, суық қару
12 тамыз күні Қарқараға соқтығуға Иірсу бойына шамамен 5000-ға жуық адам жиналған. Қаруы негізінен сойыл, бақан, найза, балта болған. Бұған қарсы 25 казак-орыспен Берг және прапорщик Моргоның ротасы шыққан. Екіге бөлініп қоршауға ұмтылғанымен, атыс басталып, қазақтар тауға қарай шегінген.
Бергтің шабуылы және ыдырау
Түс мезгілінде Берг бұйрықсыз-ақ қапталдан шабуылға шығып, үркіп көшкен қалың елге тиіскені айтылады. Қазақ қолы бірде шауып, бірде шегініп, аласапыран күйге түскен. Сол арада Берг ақ жалау көтерген, күміс ер-тоқымды көк аттыны көздеп атып, ол таудан аса бере құлаған. Бұл өлген адам болыс екені, мойнында III Александрдың алтын медалі болғаны көрсетіледі.
Ту ұстаған кісі өлген соң, жиналған қол быт-шыт қашқан. Артынан түскен орыстардың қылыштап қуғаны баяндалады. Нәтижесінде Берг отряды Қарқара жәрмеңкесіне 10 мыңнан астам сиыр, 40–50 мың қой, 40 түйеге артылған мүлік және бірнеше мылтық айдап келгені жазылады.
13 тамыз: Қарақол жолындағы топтың қырғынға ұшырауы
13 тамыз күні Қарақол жақтан бір топ көрініп, Берг тағы қарсы шыққан. Бұлар Қарақол маңына апиын кесуге келген 300-дей қытай мен дүңген кедейлері екені айтылады. Орыс отряды оқ атып, оларды бытыратқан; қашқандардың артынан қуып, 11 адамнан басқасын түгел қырған. Қалған 11 адам Қарқараға әкелініп, 14-і күні таңертең Жаркент жолы үстінде Серікбайлармен бірге атылғаны көрсетіледі.
14–15 тамыз: Қарақолға көшу және Санташ, Жырғалаңдағы шайқастар
14 тамыз күні Қарқарадағы барлық отряд саудагерлерімен қоса Қарақолға көшкен. Санташ асуында қырғыздар соқтығысқанымен, бірнешеуі оққа ұшқан соң тауға кіріп кеткен. Бұл соқтығыста қырғыздың 23 адамы оққа ұшқаны айтылады.
15 тамызда отряд Жырғалаң суынан өтерде қырғыздар тағы қамаған. Көпір бүлінгендіктен өткел қиындап, екі жақ атысқан. Қырғыздар жедел тиіскенімен, жаппай атылған оқ бетін қайтарып, ақыры көп өлік қалдырып, тауға шегінген. Осы тұста орыстар қырғыздардан қанмен жазылған бір ту түсіріп алғаны айтылады.
Үркіншілік, ауыр салмақ және шекарадағы тарлық
Жаркент оязындағы көтеріліс негізінен Албан ішінде болған. Іленің оң жағында қоныстанған Суан елі Қытай шегіне ауып барып, кейін қайта қайтқан. Суандар консул арқылы Алматы жандаралынан рұқсат алып, жігіт бермек болып жеріне қайта көшіп келгенімен, олардың өзі де қатты тоз-тоз болған.
Алым-салықтың күшеюі
Албан үркіп кеткен соң, оязда қалған Суанға алым-салық ауыр түскен: үй басына айналдырып ат алған, ояздағы қалған астықты Суанға және қолына түскен Албанға өндірткен. Қыс бойғы сан түрлі шығын жұртты қажытқан.
Жаркент оязындағы тараншылар да алғашында «жұмысшы бермейміз» дегенімен, қазақтай көтеріліп кете алмаған. Бұған олардың отырықшылыққа бейімділігі себеп болғаны айтылады. Қарқара түрмесіне тараншының біраз ақсақалын қамап, олардың бірнешеуін Албан Серікбайлармен бірге Қайқыда атып жібергені баяндалады.
Қытай шегіне ауа көшкен елдің хәлі
Жаркент оязынан үріккен елдің жағдайы өте ауыр болған. Қытай шегіне барғанда Қытай әскері өткізбей, бір жағынан орыс қуып, жұрт орасан тарлық көрген. Ақыры тарту-таралғы беріп жүріп, қашып-пысып Қытай қарауындағы Құлжа ауданындағы Қызай мен Албан қазағының жеріне жеткен. Сол жерде де ауылдары тоналып, адамдары сатылғаны айтылады.