Қазақша рефераттар

Қимақ қағанаты

Қарахан мемлекеті: пайда болуы және қалыптасуы

Х ғасырдың орта шенінде Оңтүстік-Шығыс Қазақстан мен Шығыс Түркістан аумағында Қарахан мемлекеті қалыптасты. Алғашқы орталығы — Баласағұн. Кейін батысқа қарай кеңейіп, Орта Азияның едәуір бөлігін қамтыды.

Этникалық негіз

Жазба деректер Қарахан мемлекетінің құрылуы мен дамуына басты ықпалды Қарлұқ конфедерациясына кірген тайпалар жасағанын көрсетеді. Олардың қатарында қарлұқтармен бірге шігіл, ягма, сондай-ақ оғыз, қаңлы секілді өзге де түркі тілдес тайпалар болды.

Шігіл мен ягманың рөлі

Қарахан мемлекетінде шігіл мен ягма тайпаларының орны айрықша болды. Жоғарғы билік көбіне осы тайпалар өкілдерінің арасында алма-кезек ауысып отырды. Ягмалардың бір бөлігі Х ғасырда Жетісу мен Нарынның түскейін мекендесе, XI ғасырда Іле алқабына дейін тарады. Ыстықкөлдің солтүстігінен қоныс аударған шігілдер де Іле өңіріне кең жайылды.

Сатұқ Боғрахан және мемлекеттің басталуы

Қарахан мемлекетінің негізін қалаушы — Сатұқ Боғрахан (915–955), қарлұқ қағаны Білге Қадыр ханның немересі. Саманилердің қолдауына сүйеніп, ол ағасы Оғылшаққа қарсы шығып, Қашғар мен Таразды өзіне қаратты. 942 жылы Баласағұн билеушісін тақтан түсіріп, өзін жоғарғы қаған деп жариялады. Осы кезеңнен бастап Қарахан әулетінің мемлекеттік тарихы басталады.

“Қарахан” атауы мұсылман деректерінде X ғасырдың соңына таман, олардың Орта Азияға басып кіруімен байланысты көріне бастайды. Ал “Қарахан мемлекеті” деген атау тарихнамада X–XI ғасырлар кезеңіне қатысты шартты түрде орныққан.

Исламның мемлекеттік дін болуы

Сатұқ қайтыс болғаннан кейін билік оның ұлы Мұсаға өтті. Мұса 960 жылы қағанаттың мемлекеттік діні ретінде исламды жариялады. Бұл тұста астана ретінде Қашғар ерекше маңызға ие болды.

Сатұқтың екінші ұлы Сүлеймен (ілек) Баласағұнды иеленді; кейін бұл өңір оның ұлы Хасан Боғра ханға мұра болды. Мұса дүниеден өткен соң жоғарғы қаған атағы Мұсаның ұлы Әли Арсылан ханға көшті. Оның еншілігінің орталығы Қашғар болғанымен, Тараз бен Баласағұнның билеушісі ретінде де танылды.

Саяси тарихы: әулеттік тартыстар, жаулап алулар және бөліну

Қарахан мемлекетінің саяси өмірі алғашқы онжылдықтардың өзінде-ақ ықпалды екі әулеттің — Әли Арсылан хан ұрпақтары мен Хасан Боғра хан ұрпақтарының — ұзаққа созылған өзара күресіне толы болды. Алғашында Әли әулетінің ықпалы басым болса, кейін жетекшілік бірте-бірте Хасанилерге ауысты.

Саманилердің әлсіреуі

X ғасырдың 80-жылдарында Саманилер ішкі әлеуметтік қайшылықтар мен феодалдық тартыстардан әлсіреп, құлдырай бастады. Бұл жағдайды Қарахан билеушілері тиімді пайдаланды.

Жаулап алулар

Хасан Боғра хан 990 жылы Исфиджабты, 992 жылы Бұхараны алды. Сол жылы оның ұлы Жүсіп Қадыр хан Қотанды басып алды. Әли Арсылан ханның ұлы Насыр Саманилерге қарсы жорықта ойсырата соққы берді.

Мәуеренахрдың бағынуы

Ұзақ әрі қанды соғыстардан кейін Қарахан хандығы 1004–1005 жылдары Мәуеренахрды толықтай өзіне қаратты.

XI ғасырдағы екіге бөліну

XI ғасырдың 30-жылдары Қарахан мемлекеті Шығыс және Батыс қағанат болып бөлініп, екі иеліктен тұрды:

  • Шығыс хандық: Оңтүстік-Шығыс Қазақстан мен Шығыс Түркістан; астанасы — Баласағұн (кейде Қашғар).
  • Батыс хандық: Мәуеренахр жерлері; орталығы — Самарқан.

Шығыс хандық Қарахан иеліктерінің негізгі бөлігі саналып, оның ханы дәстүр бойынша Ұлы қаған деп есептелді. Дегенмен, екі хандық арасында саяси бірлік әлсіз болып, жиі бөлшектену байқалды.

XI–XII ғасырлар: селжұқ ықпалы және құлдырау

1056 жылы Қадырханның ұлы Йинал-тегін мұрагерлік күресте інісі Сүлейменнің иелігін басып алғанымен, көп ұзамай у беріліп өлтірілді. Таққа оның ұлы Ибраһим отырды, бірақ ол да Барысхан әміршісімен соғыста қаза тапты.

1059–1074 жылдары Шығыс қағанатты Қадырханның ұлдары Юсуф Тоғрұл мен Боғрахан Харун басқарды. Олардың тұсында Ферғана күшпен қосылып, екі қағанаттың шекарасы Сырдария бойымен өтті. Тоғрұл қайтыс болғаннан кейін еншілік Харунның (1075–1102) қол астына бірікті.

Қарахан мемлекетінің әлсіреуін пайдаланған селжұқ сұлтаны Мәлік шах 1089 жылы Самарқанды басып алып, Боғрахан билігін тәуелді вассалдық деңгейге түсірді. 1102 жылы Харун өлгеннен кейін Қадырхан Жабырайыл Мәуеренахрға жорық жасап, Әмударияға дейінгі жерлерді уақытша бағындырды, бірақ Термез түбінде жеңіліп, тұтқынға түсіп жазаланды.

Селжұқ сұлтаны Санжар (1118–1157) тұсында Мәуеренахрға селжұқ үстемдігі күшейіп, Қарахан әулетінің саяси құлдырауы айқын көріне бастады. XII ғасырдың ортасында Қарақытайлар (қидандар) Жетісу мен Баласағұнды, кейін Шығыс Қарахандықтардың өзге иеліктерін түгел басып алып, нәтижесінде Қарахан мемлекеті XII ғасырдың орта шенінде өмір сүруін тоқтатты.

Басқару жүйесі: хақан, уәзір және икта

Қарахан мемлекетінде жоғарғы өкімет билігі хақанның қолында болды. Оның ең жақын кеңесшісі әрі көмекшісі — уәзір. Сонымен қатар, сарай мен мемлекеттік қызметте күзет басшылары, есік қорғаушылары, қазынашылар және елшілер қызмет атқарды.

Әскери-мұралық жүйе және жер үлестіру

Қарахан қоғамындағы аса маңызды әлеуметтік-саяси институттың бірі — әскери-мұралық жүйе. Хандар елді өзіне жақын адамдармен және уәзірлермен бірлесе басқарды. Мемлекет бірнеше ұлыстарға бөлінді.

Мемлекеттік немесе әскери қызмет үшін хан феодалдарға жер беріп, сол жердегі халықтан салық жинауға рұқсат етті. Мұндай жер үлесі икта деп аталды, ал оны иеленуші — иктадар.

Жалпы алғанда, Қарахан дәуірі Қазақстан аумағында феодалдық құрылыстың нығаюымен сипатталатын, сапалық тұрғыдан жаңа кезең ретінде бағаланады.

Қимақ қағанаты (ІХ–ХІ ғасырлар)

Күйреген Батыс Түрік қағанатының орнына көшпелі және жартылай көшпелі түркі тілдес тайпалар Қазақстан аумағында үш ірі мемлекеттік бірлестік құрды: Жетісуда — қарлұқ бірлестігі, Сырдарияның орта және төменгі ағысы мен Арал өңірінде — оғыз державасы, ал Солтүстік, Шығыс және Орталық Қазақстанда — Қимақ қағанаты.

Ерте кезеңі: яньмо және имек атаулары

Қимақтар тарихының ерте кезеңі қытай деректерінде VII ғасыр оқиғаларына байланысты аталатын яньмо тайпасымен ұштасады. Синологтардың бір бөлігі яньмо мен имек (кимек) атауларын бір тайпаға қатысты деп санайды. Шығыстанушы ғалымдардың пікірінше, “имек” термині “кимек/қимақ” атауының фонетикалық нұсқасы болуы ықтимал.

Сондай-ақ, кимектер мен қыпшақтарды бір халық деп қарастыру дұрыс емес: жазба деректер оларды екі бөлек халық ретінде сипаттайды, алайда тілі мен тегі жағынан туыстас түркі этностары болғанын көрсетеді.

Қалыптасуы, көші-қон және мемлекеттік құрылым

Қоныстану бағыттары және аумақ

Телелер бірлестігіне жататын яньмо тайпасы VII ғасырдың бас кезінде Моңғолияның солтүстік-батысын мекендеді. VIII ғасырдың екінші жартысы мен IX ғасырдың басында кимек тайпалары үш бағытқа қозғалды:

  • Солтүстік-батысқа — Оңтүстік Оралға (негізінен қыпшақтар бағыты).
  • Оңтүстікке — Сырдария бойы мен Оңтүстік Қазақстанға.
  • Оңтүстік-батысқа — Жетісудың солтүстік-батысына.

766 және 840 жылдары кимектер Батыс Алтай, Тарбағатай және Алакөл ойпатын жайлап, Шығыс Түркістандағы Тоғыз Оғыздардың теріскей шебіне дейін жетті. 840 жылы Орталық Моңғолиядағы Ұйғыр қағанаты ыдырағаннан кейін оның құрамындағы тайпалардың бір бөлігі (эймур, байандұр, татар) кимек бірлестігінің ұйытқысына қосылды. Дәл осы кезеңде жеті тайпалық кимек федерациясы орнықты.

Билік титулдары

X ғасырда кимек тайпаларының басшысы “байғу” (яғбу) титулын иеленді. Кейін билеуші мәртебесі жоғарылап, яғбудан екі саты жоғары саналатын хақан дәрежесіне көтерілді. Бұл кимек мемлекетінің қуатты саяси құрылымға айналғанын аңғартады.

Астанасы және дереккөздер

Мемлекеттің орталығы — Имекия (Кимекия) қаласы. Кимектерде мемлекеттілік болғанын IX ғасырдың соңы мен X ғасырдың басындағы араб тіліндегі тарихи-географиялық еңбектер атап өтеді.

Мысалы, Әл-Якуби түркі халықтарының бірнеше мемлекетке бөлінгенін айтып, олардың әр тайпасының жеке билігі болып, өзара соғыс жүргізетінін жазады.

IX ғасырдың соңы — XI ғасырдың басы

IX ғасырдың аяғынан XI ғасырдың басына дейін Қимақ қағанаты қалыптасқан мемлекет ретінде өмір сүрді. Алайда XI ғасырдың басында оның саяси тұтастығы әлсіреп, ыдырау үдерісі басталды.

Қимақ қағанатының ыдырауы: ішкі және сыртқы факторлар

Ішкі себеп

Құлауына әсер еткен ішкі факторлардың бірі — өз билігін күшейтіп, дербес мемлекет құруға ұмтылған қыпшақ хандарының кимектердің орталық билігіне бағынбауы.

Сыртқы себеп

XI ғасырдың басындағы қоныс аударулардың негізгі түрткісі — 916 жылы Солтүстік Қытайда қидандардың Ляо мемлекетінің құрылуы. Оның батысқа қарай кеңеюі көшпелі тайпалардың одан әрі ығысуына әкелді.

Қыпшақтардың күшеюі және мұрагерлік

XI ғасырдың екінші жартысында қыпшақтар Сырдария бойындағы, Аралдың батысы мен Каспийдің солтүстігіндегі оғыз жерлерін басып алып, айтарлықтай күшейді. Соның нәтижесінде бұрынғы қимақ–қыпшақ қоныстанған негізгі аймақта күш-қуаты жағынан алдыңғы орынға шықты.

Қимақтар бұл кезеңде саяси жетекшіліктен айырылып қана қоймай, біртіндеп қыпшақтарға тәуелді болды. Осылайша қыпшақтар Қимақ мемлекетінің мұрагеріне айналды: қимақ тайпалары қыпшақ бірлестігінің құрамына еніп, кейін деректерде қыпшақ атауымен көбірек атала бастады.

Қысқаша түйін

  • Қарахан мемлекеті X ғасырда қалыптасып, исламды мемлекеттік деңгейде орнықтырды және Мәуеренахрға дейін ықпалын кеңейтті.
  • XI ғасырда Шығыс және Батыс қағанаттарға бөліну саяси бытыраңқылықты күшейтті, ал селжұқтар мен қарақытайлар қысымы құлдырауды жеделдетті.
  • Қимақ қағанаты IX–XI ғасырлар аралығында ірі бірлестік болды; ішкі дербестену мен сыртқы көші-қон толқындарының әсерінен ыдырап, тарихи мұрагерлік қыпшақтарға өтті.