Әдебиеті болмаған миллет тілі шықпаған жас бала кебі - дүр
(Бұл кеңес жазушының өз сөзімен өзгертілмей жарияланды.)
Дүниеде бір кеуде-пенденің тіршілік етуі үшін жан мен рух қажет. Сол сияқты, бір халықтың, бір елдің де өз алдына миллет болып өмір сүруі үшін тіл керек, әдебиет керек.
Тіл мен әдебиет — миллеттің жаны
Жансыз кеуде дүниеде ұзақ жасай алмайды: шіріп, топыраққа айналып жоғалады. Тілі мен әдебиеті жоқ миллеттің де жансыз кеудеден айырмасы болмайды. Ондай миллет өмір сүргенімен, ғұмыры ұзаққа бармайды: өзгенің азығына айналып, бара-бара өзі де жоғалады.
Түйін
Тіл мен әдебиет — бір миллеттің жаны мен рухы.
Тіл-әдебиеттің қажет екені туралы бұл жерде бәрін тізіп бітіру мүмкін емес. Бұл туралы неше том кітап жазылса да аз. Сондықтан мұнда әдебиет туралы айтылатын ойлардың тек бір «фәһәрісін» (негізгі тізбегін) ғана келтіремін.
Төрт дәлел: әдебиеті бар ел — тірі ел
1) Әдебиетсіз миллет — жансыз кеуде
Жоғары қағидалы, жинақты әдебиеті жоқ миллеттің жансыз кеудеден айырмасы жоқ.
2) Әдебиетсіз миллет — тілі шықпаған бала
Әдебиеті жоқ миллет тілі шықпаған жас бала секілді: өзінің басындағы қайғы мен шаттығын басқаларға айтып, түсіндіріп бере алмайды. Сол сияқты, әдебиеті жоқ ел де өзіне келген қайғы-қасірет пен қуаныш-сүйінішті бір-біріне жеткізіп, ұғындыруға дәрменсіз болады.
Мұның салдарынан өзіне сүйектес, жыныстас жұртты ортақ сезімге ұйыстырып, берік ынтымақ пен бір-біріне жәрдем секілді ел болуға керек қасиеттерді орнықтыра алмайды.
3) Миллетті миллет ететін де, жұтатын да — тіл мен әдебиет
Дүниеде бір миллетті өз алдына айырым миллет ететін де, әрі миллеттерді жақындастырып, тіпті екеуін бір қалыпқа түсіретін де ең зор себептердің бірі — тіл мен әдебиет.
Өз алдына айырым әдебиеті жоқ миллет ұрпағы өз миллетін сақтай алмайды. Оның үстіне, өзінен күшті басқа миллеттің тілін-әдебиетін үйренсе, соған жан-тәнімен ғашық болып, өз тіл-әдебиетін ұмыта бастайды; тілімен бірге миллетін де ұмытады. Ақыры сол басқа миллетке сіңіп, соның «баласына» айналады.
Балаларына жастай өз тілін жақсы үйретпей, оларды өгей анадай тәрбиелеген миллет келешекте сол балалардан жасаған жақсылығы мен берген тәрбиесі мөлшерінде ғана қайтарым көреді. Балалар да миллетіне өгей анаға қарағандай көзбен қарайды. Мұндай алакөздік пен мейірімсіздік ақырында миллеттің әлсіреуіне, тіпті бітуіне себеп болады.
Сондықтан бұл заманда бір миллет өзінен әлсіз елдің миллеттігіне нұқсан келтіргісі келсе, ең алдымен сол бейшара жұрттың тілі мен әдебиетіне балта шабады; өз әдебиетін олардың ана тілінің орнына жүргізуге тырысады.
Ал ана тілін ана сүтімен бірге емген, өз әдебиетінің бағасын біліп, дәмін сезген миллеттің балалары өз тіліне ата-анасынан да артық құрмет етеді. Тілі мен әдебиетін жоғалтпау үшін жанын да пида етуге даяр болады.
Бүгінде күшті мен әлсіздің, хакім мен махкүмнің арасындағы жанжалдардың көбі осы тіл-әдебиет мәселесінен қозғалады.
4) Бақыттың, ғылымның, мәдениеттің өзегі — тіл мен әдебиет
Тіл мен әдебиет — дүниедегі барлық бақыт-сағадаттың, ғылым-өнердің, дін мен мәдениеттің асылы. Адамды кісілік дәрежесіне жеткізетін, мәдениет жолына кіргізетін осы нәрселер әдебиеті жоқ миллет арасында таралып, тамыр жаюы мүмкін емес.
Жоғарыдағы сөздерден миллет адамдары үшін тіл мен әдебиеттің керектігі — тіршілікке тамақ пен ауа қаншалықты қажет болса, соншалықты қажет екені аңғарылса керек.
Енді өз жайымызға келейік: қазақ тілі және әдебиет
Біз де қазақ атанған бір миллет елміз. Санасақ, санымыз бес-алты миллионға толады. Біздің де өзімізге айырым тіл-әдебиетіміз бар. Егер кем болса — оны қалыптастыруға, көміліп жатқан мол қазынаны дүние жүзіне шығаруға, үлкен-кіші бәріміз борышты һәм міндеттіміз. Өйткені дүниеде бір миллет болып жасауымыз онсыз мүмкін емес.
Қазақ тілінің артықшылығы
- Түркі рулары арасында қазақ тілі ескі әрі сөздікке бай.
- Жат сөздерден саламат болғандықтан, тілі бек саф, нағыз тіл ретінде танылады.
- Нағыздығы мен байлығы жағынан қарағанда, тіліміз осман және татар, әрі басқа кей туыс тілдерден алда деуге болады.
Ащы шындық: әдебиеттік жағынан кейін қалу
Бірақ әдебиет жағынан қарағанда, тіліміздің олардан артта екендігін жоққа шығару қиын.
Біз осы жерге дейін бір миллет үшін тіл мен әдебиеттің қаншалық қажет екенін, қазақ та миллет болғандықтан өзіне айырым әдебиеті болуы тиіс екенін аңдатуға тырыстық. Қазақ тілінің сөздік молдығы себепті бай екенін, ескілігі мен жат сөздерден амандығы себепті саф, нағыз тіл екенін де айттық.
Дегенмен, оқушылар арасында бұл сөздерді ұнатпаушылар, тіпті ашуланушылар да табылар: «Қазақ тілін ескі һәм бай тіл деп мақтап, бір жағынан әдеби тіл емес деп қалай жамандайсың? Әдебиет деп қайта-қайта қақсағаның не?» — деушілер болар.
Осы сұрауларға орын қалдырмас үшін, алдағы сөзде әдеби тіл мен әдебиет дегеннің не екенін оқушыға ұқтыруды мақсат етемін.