Ағыбай батыр, Шұбыртпалы Ағыбай (1802 - 1885), Кенесары Қасымовтың Ресей отаршылдығына қарсы көтерілісі басшыларының бірі, қолбасшы
Ағыбай батыр (Шұбыртпалы Ағыбай): көтеріліс қолбасшысы
Ағыбай батыр, Шұбыртпалы Ағыбай (1802–1885) — Кенесары Қасымов бастаған Ресей отаршылдығына қарсы ұлт-азаттық көтерілістің ірі басшыларының бірі, тәжірибелі қолбасшы. Жорықтағы жолы болғыштығына байланысты ел ішінде Ақжолтай батыр атанған. Сарбаздары Абылай есімімен қатар Ағыбай батырдың да атын ұран еткен.
Тарихи орны
Ағыбай батырдың есімі Кенесары қозғалысымен тығыз байланысты: ол әскери ұйымдастыру, шабуыл тактикасы және сарбаздардың рухын көтеруде ерекше танылған тұлға.
Лақап аты
«Ақжолтай» атауы — жорықта жеңіс пен олжаның серігі саналған, жолы ашық батыр деген мағынада қолданылған.
Күрес жолы: көтерілістер мен шайқастар
Қарқаралы аймағындағы қозғалыс
1824 жылы Ағыбай батыр Қарқаралы өңірінде Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы көтеріліске белсене қатысты.
1826–1849 жылдар аралығындағы жорықтар
1826–1849 жылдары Ағыбай батыр Ресей империясының Қарқаралы, Ақтау, Ақмола бекіністеріне қарсы шабуылдарға қатысып, патша әскерлерімен болған бірқатар қақтығыстарда шешуші рөл атқарды. Ырғыз және Тобыл өзендері бойындағы ұрыстарда, Қызылжар мен Көкшетау маңындағы шайқастарда қарсылас күшке ауыр соққы бергені айтылады.
Қырғыз манабы Орманға қарсы соғыстар
Қырғыз манабы Орманға қарсы шайқастарда Ағыбай батыр ерекше ерлік көрсеткен.
1847 жыл: Кекілік тауы маңындағы ұрыс
1847 жылы Кенесары ханның Кекілік тауындағы қырғыздармен шайқасында Ағыбай батыр Наурызбай батырмен бірге жау шебін бұзып өтуге қатысқан.
Кенесарыдан кейінгі қарсылық
Кенесары қаза тапқаннан кейін де Ағыбай батыр Ресей өктемдігіне қарсы күресін тоқтатпай, Сыздық төре жасағының құрамында соғысты жалғастырған.
Мұра, жерленген жері және әдеби бейне
Мазары
Ағыбай батыр Сарыарқа мен Бетпақдаланың шектесетін Тайатқан-Шұнақ атты жерде жерленген.
Еске алу және кесене
1992 жылы Айыртау-Сопыда батырдың туғанына 190 жыл толуына орай республика деңгейінде үлкен ас-той өткізілген. Ұрпақтары Ағыбай батырға арнап кесене салдырған. 1980 жылы кесене күрделі жөндеуден өтіп, басына құлпытас қойылған.
Шығармалардағы бейнесі
Кенесарының бас батыры саналған Ағыбай батырдың өмір жолы қазақ тарихшылары мен қаламгерлерінің көптеген еңбектеріне арқау болған. XIX ғасырдың соңында «Ағыбай батыр қиссасы» жарық көрген. Ол Нысанбай жыраудың «Наурызбай–Қаншайым» жырында және Ілияс Есенберлиннің «Қаһар» романында маңызды кейіпкер ретінде көрінеді.
1914 жылы Есім төренің көмегімен Әлихан Бөкейханов Қазан қаласында «Қызыл қайнар Тектұрмас» атты кітап шығарғаны айтылады. Сондай-ақ Сәкен Сейфуллин «Ақжолтай батыр» атты роман жазған.
Түйін
Ағыбай батыр — отаршылдыққа қарсы күресте қол бастаған, халық жадында ерлік пен қайсарлықтың символына айналған тарихи тұлға. Оның есімі шайқас шежіресінде ғана емес, әдеби мұра мен елдік санада да терең орныққан.