Қазақша рефераттар

Соңғы уақытта Радловтың шығарм

Радлов Василий Васильевич (Фридрих Вильгельм)

Радлов Василий Васильевич (Фридрих Вильгельм) (5.1.1837, Берлин — 12.5.1918, Санкт-Петербург) — Ресей шығыстанушысы, этнограф, археолог, Петербург Ғылым академиясының академигі (1884).

Мамандануы

Шығыстану, түркология, этнография, археология, лексикография, диалектология, текстология.

Тілдер

Араб, парсы, түрік, татар, моңғол, манчжур, қытай және басқа да тілдер.

Өмірбаяны және қызмет жолы

Полиция қызметкерінің отбасында дүниеге келген. Жастайынан гимназияда оқып, Берлин университетін 1858 жылы бітірді. Осы кезеңде бірнеше шығыс және түркі тілдерін меңгерді.

1858 жылы Ресейге қоныс аударып, Алтай өлкесінде мұғалім болды. Кейін Қазан оқу бөлімінде татар, қазақ, башқұрт мектептерінің инспекторы қызметін атқарды (1871—1884).

Ғылыми және ұйымдастырушылық қызметі

  • Азия музейінің директоры (1885—1890).
  • Антропология және этнография музейінің директоры (1894—1918).
  • Орталық және Шығыс Азияны зерттеу жөніндегі орыс комитетін құрушылардың бірі; комитет басшысы (1903—1918).

Ғылыми өмірінің үш кезеңі

Алтай кезеңі (1859—1871)

Батыс Сібір, қырғыз даласы, Хакасия, Жетісу өңірлерінде тіл, фольклор және этнография материалдарын жинады.

Негізгі бағыт

Далалық экспедициялар, ауыз әдебиеті үлгілерін дәлме-дәл жазып алу, тілдік дерек жинау.

Қазан кезеңі (1871—1884)

Түркі тілдерін салыстырмалы зерттеу бағытын күшейтті. Осы уақытта неміс тілінде екі іргелі еңбек жарық көрді.

  • «Солтүстік түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы»
  • «Сібірден»

Петербург кезеңі (1884—1918)

Ірі академиялық жобалармен айналысты. «Түркі тілдері сөздігін жасау тәжірибесі» атты көптомдық басылымы шыға бастады (қазіргі күнге дейін толық аяқталмаған; 4 жинағы жарық көрген).

Тірек еңбек

Түркі лексикографиясы мен тарихи тіл біліміне негіз болған көптомдық сөздік жобасы.

Экспедициялар мен жазба мұраларды зерттеу

1891 жылы Ресей Ғылым академиясының экспедициясын басқарып, Моңғолия аумағындағы Орхон ескерткіштерін зерттеді. Оннан астам әріп таңбасын оқып, Кошо-Цайдам ескерткіштерінің фонетикалық-грамматикалық ерекшеліктері туралы жазды және мәтіндердің орыс тіліндегі транскрипциясын жасады.

Жарияланымдары

  • «Құтты білік» (1891—1910): аударма және транскрипция.
  • «Тоныкөк» (1899): аударма және транскрипция.

Археология және көне жазбалар

Пазырық өңіріндегі археологиялық қазбалары Пазырық мәдениетін тануға жол ашты. Көне ұйғыр жазбаларын және олардың тарихын зерттеп, грамматикалық құрылысына қатысты құнды тұжырымдар ұсынды.

Түркологияға қосқан үлесі

Радлов ғылыми еңбектерінде түркологияның кең ауқымды салаларын қамтыды: лексикография мен диалектология, салыстырмалы-тарихи фонетика мен текстология, көне түркі, ұйғыр және араб ескерткіштері, сондай-ақ түркі халықтарының фольклоры, этнографиясы, тарихы және археологиясы.

Іргелі еңбектерінің бірі — «Солтүстік түркі тілдерінің фонетикасы».

Этнография және тарих саласындағы зерттеулері

Оның тарих пен этнографияға қатысты еңбектері Сібір мен Орта Азиядағы түркі тілдес халықтардың өмірі мен дамуын кешенді түрде сипаттады. Зерттеулерінде олардың этнографиясы, көне тарихы, археологиясы, мәдени даму жолдары, аңшылық пен көшпелі қоғамның ерекшеліктері, әсіресе түркі халықтарының рулық құрамын айқындау мәселелері қарастырылды.

Фольклортанудағы орны

Радловты аса көрнекті фольклортанушы ретінде танытқан еңбек — «Түркі тайпалары халық әдебиетінің үлгілері» атты 10 томдық жинақ.

Томдардың тақырыптық қамтылуы

1-кітап (1866)

Алтай, құманды татарлары, шор, саян.

2-кітап (1868)

Шұлым, түрік, хакас.

3-кітап (1870)

Қазақ фольклоры.

4-кітап (1872)

Барабы, тобыл, түмен татарлары.

Қазақ фольклоры үшін ерекше құнды 3-томда ел аузынан дәлме-дәл жазып алынған шығармалар, ақын-жыршыларға берілген мінездемелер, ауыз әдебиетінің жанрлық құрамы, сондай-ақ халық туындыларының тілдік және стильдік ерекшеліктері кеңінен сипатталған. Бұл тұжырымдар бүгінге дейін маңызын жойған жоқ.

Жинақталған жанрлар

Фольклор топтамалары

  • «Халық өлеңдері» (жеке шумақтар, бата сөз, жоқтау, бақсы сөзі, өтірік өлең).
  • «Ертегілер».
  • «Батырлар жыры» («Ер Көкше», «Ер Тарғын», «Сайын батыр»).

Қосымша қамтылған мұра

Ғашықтық және тарихи жырлар, аңыздар, қисса-дастандар, айтыс үлгілері, сондай-ақ ақын-жыраулар мұрасы.

Эпос және салыстырмалы зерттеу

Ол қырғыз эпосы «Манасты» жазып алып, бастырып шығарды. Салыстырмалы-тарихи зерттеулер нәтижесінде Орта Азия, Қазақстан және Сібір түркі халықтары фольклорының төркіні ортақ екенін дәлелдеді.

«Сібірден» еңбегінің маңызы

Радловтың Сібір қазақтарының этнографиясы туралы құнды еңбегі «Сібірден» атауымен жарияланды және өңірлік өмір салтын сипаттауға елеулі үлес қосты.

Мектебі және ғылыми мұрасының жалғастығы

Радлов көптеген еңбектері арқылы түркология ғылымының дамуына зор үлес қосып, өзіндік ғылыми мектеп қалыптастырды. Оның ісін шәкірттері мен ізбасарлары жалғастырды: Б.Я. Владимирцев, Н.Ф. Катанов, С.Е. Малов, П.М. Мелиоранский, А.Н. Самойлович және басқалар. Олар Радловтың ғылыми мұрасы туралы құнды пікірлер қалдырды.

Соңғы жылдары М. Шоқайдың Радловтың шығармашылық зертханасы туралы жазбалары да ғылыми айналымға енгізілді.

Дереккөздер

  1. Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998. 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3.
  2. Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: Аруна Ltd. ЖШС, 2010. ISBN 9965-26-096-6.
  3. «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия. Бас редактор Ә. Нысанбаев. Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998. ISBN 5-89800-123-9.