Баланы жалғызсыратпау
Бұл мақаланы оқи отырып, өз балалық шағыңызды еске түсіріп немесе ата-ана болсаңыз, бала тәрбиелеудегі өз тәжірибеңізді ой елегінен өткізіп, маңызды тұжырымдар жасай аласыз. Көп балалы ана әрі жас ұстаз ретінде мен үнемі бала тәрбиесі туралы мәлімет жинап, ізденіс үстінде жүремін. Алғаш ана атанған кезде тұңғышымды тәрбиелеуде талай қателік жібергенімді кейін ұқтым. Сол олқылықтың орнын толтыру үшін жан-жақты ізденіп келемін, әрі бұл ізденісім жемісін беріп те жатыр.
Ой салатын дәйексөз
Мағжан Жұмабаев: «Бала тәрбиесі – бір өнер, өнер болғанда ауыр өнер, жеке бір ғылым иесі болуды тілейтін өнер». Ол тағы да: «Бала тар ойлы ақымақ болса, бала кінәлі емес, тәрбиеші кінәлі…» деп, тәрбиенің жауапкершілігін ересекке жүктейді.
Тәрбие — жеке отбасының емес, тұтас ортаның міндеті
Данагөй халқымыз бала тәрбиесін әрдайым болашақ тәрбиесі деп түсінген. Сондықтан да жаман мінез-қылықтан сақтандыру үшін: ұлға — «отыз үйден», қызға — «қырық үйден тыю» деген қағида қалыптастырған. Бұл бала тәрбиесі тек ата-ананың емес, бүкіл әулет пен ауылдың ортақ парызы болғанын көрсетеді: туған-туыс, көрші-қолаң, ағайынның барлығы атсалысқан.
Неге бұл маңызды?
Бала тәрбиесі бай тәжірибені, жоғары адамгершілікті, ақыл-парасатты, білімділік пен даналықты талап етеді.
Бастау қайдан?
Тәрбие нәресте дүниеге келген күннен басталады: жылы жүз, мейірімді сөз, аялы қол — баланың алғашқы қауіпсіздік сезімін қалыптастырады.
Нәрестенің жылауына көзқарас: назар, мейірім, қауіпсіздік
Жыламайтын, мазасызданбайтын, ауырмайтын сәби болмайды. Әсіресе, жас нәресте жылағанда міндетті түрде құшағыңызға қысып алмасаңыз да, жанында отырып, уату маңызды. Сәби ата-ана ықыласы мен назарынан тыс қалмасын. Сонда оның бойында сенім қалыптаса бастайды, жалғыздық пен керексіздіктен туатын үрей, қорқыныш, жасқаншақтық үстем болмайды.
Жылаудың жиі кездесетін кезеңдері
- Тісі шыққанда
- Жүре бастағанда
- Сөйлеуге талпынғанда
Бұл көбіне денелік және рухани қажеттіліктің көрінісі. Қорықпаңыз, бұл — даму барысының бір бөлігі.
Шекара қою: ұрыссыз, бірақ нық
Кішкентай бала қолына түскеннің бәрін ұстап көргісі келеді. Ұстауға болмайтын заттарды (өткір, қатты, иісті, кір нәрселерді, бағалы бұйымдарды, қасиетті кітаптарды және басқа да заттарды) қолынан аларда ата-ана ашуланбай, ұрыспай, жылы сөзбен көндіріп, жылатпауға тырысқаны дұрыс. Дегенмен мұндай заттарды алуға болмайтынын кесімді түрде ескерту де қажет: «Мұны балаларға ұстауға болмайды» деген секілді.
Баламен қалай сөйлескен әсерлі?
Психолог мамандардың айтуынша, балаға бір нәрсе түсіндіргенде тізерлеп отырып, көз деңгейінде сөйлесу жақсы әсер етеді. Үнемі «биіктен» сөйлесу баланың өз-өзіне сеніміне көлеңке түсіріп, әлсіздік сезімін күшейтуі мүмкін.
Еркелету мен әлпештеу: мөлшер сақталмаса — зиян
Әр ата-ана баласын еркелетеді. Бірақ еркелету шектен асса, зияны да ауыр болуы мүмкін. Кейбір отбасылар баланың қалағанының бәрін алып беруді «мұқтажсыз өмір» деп түсінеді. Нәтижесінде бала заттың қадірін, еңбектің бағасын сезінбей өседі; өтініш бірте-бірте талапқа, тіпті бұйрыққа айналып кетуі ықтимал.
Ауырып қалғанда
Бала ауырғанда мейірім керек, бірақ тым ерекше назар кейде «ауырып қалсам ғана көңіл бөледі» деген әдет қалыптастыруы мүмкін.
Тамақты ойнатып ішкізу
Бала тамақтанғанда ойын күтіп үйреніп қалуы мүмкін. Кейін ол болмаса, қыңырлық танытып, тәбеті төмендейді.
«Қорқып жатырмын» дегенде
Ұрыспай, себебін сұрап көріңіз. Егер айла екенін байқасаңыз, оны жайлап түсіндіріп, алдауға болмайтынын ескертіңіз.
Шектен тыс қорғаштаудың салдары
Барлығын ата-ана істеп берсе, бала өмірге толық дайын болмай өседі: өз бетімен шешім қабылдаудан қорқады, үнемі жәрдем күтеді. Кей ортада жылы сөз естімей қалса, күйзеліске түсуі де ықтимал. Бұл — көбіне шектен тыс әлпештеудің салдары.
Баланы жалғызсыратпау: қазіргі өмірдің ең өзекті мәселесі
Қазіргі өмір қарбалас. Көп отбасында ата-әже қасында емес, ата-ана таңертеңнен кешке дейін жұмыста. Балалар күндіз балабақшада, мектеп жасындағылар сабақтан кейін үйде жалғыз қалады. Кешкі уақытта да көптеген ата-ананың баласына жеткілікті назар аударуға шамасы жетпей жатады.
Содан бала өз бөлмесінде жалғыз ойнайды; анасы ас әзірлеп, кір жуып, үй жинап жүргенде қойған сұрақтарына мардымсыз жауап алады. Ал бала жүрегі — таза айна: көргенін тез қабылдайды, бірақ жақсы мен жаманды бірден ажырата бермейді. Сондықтан ата-ананың міндеті — баланы зиянды әдеттен, теріс ықпалдан қорғап қана қоймай, күн сайын байланыс орнату: сөйлесу, тыңдау, бірге уақыт өткізу.
Әлем тәжірибесіндегі тәрбиеге қатысты ойлар
Жапония
5–6 жасқа дейін балаға барынша еркіндік беріледі: сындырғанына, бүлдіргеніне, орынсыз сөздеріне тым шұғыл реакция жасалмайды. Ал 5–6 жастан кейін талап күшейеді, өйткені бұл жаста бала талаптың мәнін түсіне алады.
Қытай даналығы
«Бір жылдық ғұмырың қалса — дән сеп, он жылдық болса — ағаш отырғыз, ал бір ғасырлық болса — бала мен жасты тәрбиелеуге арна» деген өсиет тәрбиенің ұзақ мерзімді құндылық екенін аңғартады.
Рим зерттеулерінен түйін
Кей зерттеулер баланың өзіне деген сенімі ерте қалыптасатынын айтады: мейірім мен махаббатқа қаныққан бала өмірлік қиындықтарды жеңілірек еңсереді. Ал қаталдық пен шектен тыс шектеу көп болған ортада өскен баланың жолы ауырлауы мүмкін.
Қазақ даналығы
«Балаңды бес жасқа дейін патшаңдай сыйла, он бес жасқа дейін құлыңдай жұмса, он бес жастан кейін досыңдай сыйла» деген сөз тәрбие тәсілі баланың жасына қарай өзгеруі керектігін көрсетеді.
А.С. Макаренко айтқан ой
Бір ана «Баланы қай жастан бастап тәрбиелеу керек?» деп сұрағанда, Макаренко баланың үш жаста екенін естіп: «Сіз үш жылға кешігіп қалдыңыз» деген мәндегі жауабымен тәрбиенің ең алғашқы күннен басталатынын меңзейді.
Жазалау туралы: ұру емес, жауапкершілік үйрету
Кей ата-аналар баласын жөнге салу үшін ұрып-соғады, ұрсады, қатаң тыйымдар қолданады. Алайда жазалау міндетті түрде күш көрсету деген сөз емес. Рұқсат бермеу, шектеу қою, белгілі бір нәрседен уақытша айыру, реніш білдіру, сөйлеспей қою да — жазаның түрлері.
Тепе-теңдік қажет
- Ұсақ бұзақылық үнемі кешіріле берсе, ол үлкен тентектікке ұласуы мүмкін.
- Бірақ орынсыз ескерту мен шектен тыс қаталдық баланы жасқаншақ қылып, өзіне сенімін төмендетеді.
- Қате қылықты тыйғанда, оның орнына дұрыс әрекетті көрсетіп, үйрету маңызды.
Шығыс ойшылдары баланың қателесуіне мүмкіндік беру керек дейді: қателескен сайын тәжірибесі артады. Дегенмен қателікті талдап, дұрыс бағалап, қажет кезінде шектен шықпайтын шара қолдану да артық емес.
Еңбекке баулу және күн тәртібі: өмірге дайындайтын екі тірек
Елінің сүйікті перзенті етіп ұл-қызын өсіргісі келген ата-ана ең әуелі баласын еңбекке баулып, қалаған ісін үйретіп, түсінбегенін сабырмен түсіндіруге міндетті. Бұл — үлкен төзімділікті қажет етеді.
Тапсырма әртүрлі болсын
Еңбекке баулу қоқыс шығару, дүкеннен нан әкелу сияқты бірсарынды тапсырмалармен шектелмесін. Жасөспірім көмектесуге ниет танытса, қолынан қақпай, түрлі әрі қызықты шаруаларға араластырыңыз.
Күн тәртібі
Әр оқушының күн тәртібі болғаны жөн: бұл жауапкершілікке, тәртіпке үйретеді және сапалы тынығуға көмектеседі.
Бала — бауыр етіміз, бақытты болашағымыз. «Ұяда не көрсе, ұшқанда соны іледі» деген сөздің мәнін ұмытпай, бала тәрбиесіне өмірге келген күнінен бастап айрықша мән берейік.
Оңтүстік Қазақстан облысы, Түркістан қаласы, МКҚК «Болашақ» ясли-бақшасының тәрбиешісі — Есенқабылова Ақнұр Серікқызы