Серен ана

Құс қорадағы жалғыздық және ескі әулеттің ізі

Мырзалар ауласындағы үйрек пен тауыққа арнап салынған әсем жаңа үйшікте құс өсіруші Грета жападан-жалғыз құстарымен бірге тұратын. Бұл үйшік бұрын мырза көне үйін қамалға ұқсату үшін айналасына ор қаздырып, оған аспа көпір салдырған, маңдайшасын кереге бастандырып оюлап тастаған ғимараттың орнында бой көтерген еді.

Үйшік арт жағы қалың тоғайға тірелетін. Бір кезде дәл осы жерден сонау көлге дейін созылып жатқан бақ болған деседі; қазір оның орны ми батпаққа айналған. Көнеден қалған еңселі ағаштың басында қарға, ұзақ, қаратаған топ-топ болып у-дулап ұшады. Қанша атса да азаймайтын сол құстардың даусы тіпті құс қораның ішіне дейін жететін.

Гретаның тәртібі: тазалық, мақтаныш, тыныш тірлік

Құс қорада қарт Грета отыратын. Аяғындағы ағаш кебісіне үйректің балапандары өрмелеп жүретін. Грета мұндағы әр мекиен мен әр үйректі жұмыртқаны жарып шыққан күнінен білетін; құстарын да, оларға арнап салынған сәнді үйшігін де мақтан тұтатын.

Оның бөлмесі үнемі мұнтаздай таза еді: құс қораның қожайыны сондай тәртіп қоятын. Ол атағы шыққан маңғаз меймандарын жиі ертіп келіп, өзі айтқандай, «мекиен-үйрек қазармасын» көрсететін.

Бұл мыс тақтайшаны жер қазып жатқанда тауып алыпты. Пономарьдың айтуынша, «көненің көзі» болғаннан басқа, көк тиындық құны да жоқ. Пономарь бұл өңірдің тау-тасының сырын бес саусағындай білетін: бәрін кітаптан оқып алған, столының үсті қағаз бен жазуға толы болатын.

Пономарьдың білімі және қарғаның тілі

Пономарь көзі қарақты жан еді. Бірақ сол қарғалардың ішінде бір кәрі қарға одан да көп білетіндей: білгенін жұртқа «жария етіп», өңеші жыртылғанша айқайлап жүретін. Алайда ол «қарға тілінде» сөйлегендіктен, қанша білімді болса да, пономарь оны ұға алмады.

Жаздың тұнық кештерінде батпақты жерді түгел тұмшалап алатын қою тұман көл суы көтеріліп, қураған ағаштарды көміп тастағандай әсер қалдыратын. Бұл жер Груббе сері мекендеген жылдарда да, қабырғасы қалың кірпіштен өрілген көне үй бұзылмай тұрған кезде де дәл осылай болған.

Көне усадьба: үнсіз қалған би залы

Ол кезде иттерді өте ұзын шынжырға байлап қоятын, кейде олар жүгірген күйі қақпадан да шығып кететін. Мұнарадан мырзаның үйіне дейін тас төселген алаңқай жататын. Терезелердің шынысы сығырайған, кіп-кішкентай: тіпті үлкен залдың терезелері де сондай еді.

Залда көне барабан жатқанымен, онсыз музыка ойнамайтыны белгілі. Груббелер әулетінің соңғы тұяғы тұсында ол жерде қашан би болғанын ешкім дәл айта алмады. Сондай-ақ шебер қолдан шыққан оюлы шкаф та бар еді: онда сирек гүлдердің баданасы сақталатын. Өйткені Груббе ханым бағбандыққа әуес болып, ағаш отырғызып, неше түрлі көкөніс егетін.

Мария Груббе: қыңыр қайрат, ерке еркіндік

Груббе мырза аңға құмар еді: қасқыр, қабан атып, қасына ылғи Мария дейтін кішкентай қызын ертіп алатын. Мария бес жасында-ақ атқа нық отыратын; тостағандай қара көзін төңірекке жіті қадап қарайтын.

Әкесі мырзаларды көрмек болып жүгіріп келетін кедей балаларын қуып жіберуге бұйырса да, Мария қолына шыбыртқы алып, ит қууға құмар еді. Усадьбамен іргелес жерде тұратын шаруаның Серен деген ұлы болатын; ол ағашқа өрмелеуге епті еді. Сондықтан Мария оны құс ұясын түсіріп әкелуге жиі жұмсайтын.

Мария оны «менің Серенім» деп атайтын. Бұл кедей баласы үшін аз олжа емес еді. Бірде осы жақындық Сереннің әкесі Ионға да пайдасын тигізді: ағаттық жасап қойған Ион айып ретінде аулада тұрған төрт аяқты тақтайды «ат» қылып мініп, масқара жазасын тартты. Салбыраған екі аяғына кірпіш байлап қойған.

Серен жылап Мариядан араша сұрағанда, қыз Ионды босатуды бұйырды. Ешкім тыңдамағасын, ашуға булыққан Мария әкесінің жеңін жұлқылап жүріп жыртып алды. Мария беттен қайтпайтын, айтқанын орындатпай тынбайтын. Ақыры Ион босап шықты.

Бақтағы нәзіктік пен қатыгез ойын

Сол сәтте Груббе ханым келіп, қызының басынан сипап, бетіне мейірлене қарады. Бірақ Мария шешесінің мейірін түсінбеді: оған анасының қасында серуендегеннен гөрі аңшы иттердің қасында жүру қызығырақ болатын. Ханым төмендегі баққа жалғыз кетті.

Көлде су астында өсетін ақ су лаласы гүлдеп тұратын; су бетінде қамыс пен ақ қанат гүлдер жайқалатын. Груббе ханым үлбіреген гүлдерге ынтыға қарап: «Қандай ғажап!» — дейтін. Бақта өзі отырғызған сирек ағаш та бар еді: қанды шамшат. Ыстық күн көзінде жапырағы қызыл қоңыр болып ерекше көрінеді де, көлеңкеде жасылданып, артықшылығынан айырылатын.

Мың-мың құс ұя салған бұл баққа балалар келіп, ұя бұзып, жұмыртқа мен әлсіз балапанды алып кететін. Құстар азан-қазан болып шулағанда, жуас ханым балаларға ашуланып: «Не істеп жүрсіңдер? Құдайдан қорықпайсыңдар ма?» — деп тыймақ болды. Серен қысылды, ал Мария: «Әкей рұқсат берген!» — деп тайсалмай жауап қатты.

Ана өлімі және бақтың тозуы

Қара құстар ұша жөнелгенімен, ертеңіне қайта келетін: бұл олардың үйі еді. Ал момын ханым ұзақ өмір сүрмеді — құдай өзі алып кетті. Мүрдесін шіркеуге алып бара жатқанда қоңыраулар күңіреніп, кедейлердің көз жасына ерік бергізді: ол кедейге қайырымды болатын.

Ханым қайтыс болған соң баққа қарап, қамқорлық жасайтын жан қалмады; баудың базары тарқап, берекесі кетті. Груббе мырзаны мінезі қиын дейтін, бірақ қызын райынан қайтара алмайтын: Мария оны күлдіріп, дегенін істететін.

Мәртебелі меймандар және күтпеген құда түсу

Мария он екі жасқа келгенде бойшаң, қайратты болып өсті: қара көзін тайсақтамай тік қадайтын. Ер-азаматша атқа мініп, мергендей мылтық ататын.

Сол тұста бұл өлкеге мәртебелі меймандар — жас король және оның өкіл ағасы, айрылмас досы Ульрик Фредерик Гюльденлеве — сап ете қалды. Олар қабан аулап, Груббе мырзаның иелігінде бірнеше күн қонақ болмақ екен.

Арада бес жыл өткенде, Мария он жетіге толғанда қолында грамотасы бар шабарман келді: Гюльденлеве асыл текті қыздың өзіне қалыңдық болуын қалайды екен. Груббе мырза: «Бүкіл корольдіктегі ең елеулі, ерекше жігіт. Тәлімситін жөнің жоқ», — деді. Мария: «Онша ұнап тұрған жоқ», — деп жауап берсе де, қолын кері қақпады.

Жасау-жабдық теңіз арқылы Копенгагенге жөнелтілді. Марияның өзі жермен он күнде жетті. Бірақ жел оңынан тұрмады ма, әлде мүлде соқпады ма — жасауы қалаға төрт айдан кейін ғана әрең жетті. Бұл кезде Гюльденлевелер әлдеқашан кетіп қалған еді.

Мария: «Оның жібек төсегінде ұйықтағанша, кедір-бұдыр кенептің үстінде жатқаным артық. Онымен бірге күймеге мініп ел аралағанша, жалаң аяқ жаяу жүргенім жақсы», — деп күйінді.

Кері оралу: әкенің қаталдығы, қыздың қасарысуы

Қарашаның бір күні Орхусқа екі әйел келді: Гюльденлевенің әйелі Мария Груббе мен қызметшісі. Олар Вейледен салт атпен жеткен; Вейлеге Копенгагеннен кемемен барған еді. Екеуі Груббе мырзаның айналасы тас дуалмен қоршалған усадьбасына келді.

Мырза «сері қашқан қызын» жылы қарсы алған жоқ. Дөрекі сөз айтса да, қонуға орын берді. Таңертең қара нан мен сорпа ұсынды, бірақ дастарқан үстіндегі әңгімесі тамағындай да жұғымды болмады. Әкенің кедір мінезі енді қызына қарсы бағытталды.

Мария да үндей салатын жан емес: керек жерінде жауапты қайтарып отырды. Бір жыл өтсе де қуаныш әкелмеді. Ақыры әкесі: «Екеуіміз бір шаңырақтың астында тұра алмайды екенбіз. Көне усадьбаға бар да, тіліңді тістеп жүр. Әйтпесе өсек-аяңға қаласың», — деді.

Тозған үй, жабайыланған бақ, қайта оралған қарғалар

Мария қызметшісімен бірге өзі туып-өскен ескі үйге көшіп келді. Бұл үйде тек қарт малшы ғана қалатын. Іші шаң басып, өрмекшінің торы қаптап кеткен; бақтағы егін де қараусыз өскен. Құлмақ пен шырмауық ағаш пен бұтаның арасын шырмап, қалақай мен арамшөп қаптапты.

Қанды шамшат қалың шөптің астында көміліп, жапырағы жасылданып, өзгелерден айырмасы қалмапты — сұлулығынан айрылған. Ал алып талшынның үстінде қарға мен ұзақтың қарақұрымы есепсіз: қарқыл-қарқыл қылып, бір-біріне «үлкен жаңалық» жеткізгендей шулайды.

Пономарьдың ескі кітаптары мен қолжазбаларында Мария Груббе туралы хикая да сақталған екен. «Тағдыр бірде көтереді, бірде төңкеріп тастайды», — дейтін ол. Ендеше, әрі қарай Марияның өмірі қалай өрбігенін тыңдап көрелік — бірақ құс қорада әлі де көңілді, баршаға разы отырған Гретаны да ұмытпайық: Марияның мінезі оған мүлде ұқсамайтын.

Аңшылық, Палле Дюре және күйзелістің тереңдеуі

Қыс кетіп, көктем мен жаз да өтті. Суық күз келді: ызғарлы теңіз тұманы усадьбаны торлап, өмірді сұрқайландыра түсті. Бір күні Мария қолына мылтық алып арша өскен алаңқайға шықты: қоян да, түлкі де атты, көзіне іліккен құстың бәрін атты.

Бұл маңда Нерребек усадьбасының дворяны Палле Дюре де жиі кездесетін. Ол Мариямен сөйлесе қалса, ерлігін айтып желпініп, аңшының дауылпазын қақпасына шынжырлап ілдіргенін мақтан ететін: усадьбасына атпен кіргенде шынжырдан тартып, дабыл соғады екен.

Мария күйеуін ашық жек көретінін жасырмай, оны ащы сөзбен сипаттайтын. Паллемен бірге тұру да оны көп ұзамай жалықтырды: тіршілік түзелмеді. Бір жолы дастарқан жайылып тұрса да, тамақ ішусіз қалды. Палле түлкі аулауға кеткен, ал ханым жоқ болып шықты. Оны қанша іздесе де таппады. Мария Нерребектен қайыр-қош айтыспай, мүлде кетіп қалған еді.

Өңменіңнен өтетін суық жел соғып, ауа райы сыз тартты. Марияның төбесінде бір топ қара қарға айналып ұшты. Құс атаулының өзі де Мариядай қаңғып қалмаған сияқты еді. Ол оңтүстікке бет алып, жолшыбай Неметчинге соғып, асыл тасты бірнеше сақинасын пұлдады. Сосын шығысқа, артынан батысқа бұрылды: мақсатсыз сенделіп, тіршілік атаулының бәрімен, тіпті Құдайдың өзімен де жауласып кеткендей болды.

Қызғыштың дауысы және кешігіп жеткен түсінік

Күйзеліс тәнін де шөктірді: аяғын әзер сүйрететін халге түсті. Жерге құлап бара жатқанда, қызғыш құсты басып кете жаздады. Құс пыр етіп ұшып, «Чюв, чюв! Әй, өлім келгір ұры!» — деп шаңқылдады. Қызғыш осылай шаңқылдайтын әдетімен белгілі.

Мария өмір бойы «жақыныңның жақсысын тартып алып қоюды» білмегендей көрінсе де, сол сәтте бала күнінде ұя бұздырып, жұмыртқа мен балапан алғызғаны есіне түсті.

Жағалаудағы төбелер көрініп тұрды: онда балықшылар тұратын. Бірақ Марияның әл-дәрмені жетпеді. Үлкен ақ шағалалар үстінен айналып ұшып, үйіндегі бақ төбесінде у-дулайтын қарға мен ұзақтай шулады. Көзі қарауытып, ақ шағалалар да қап-қара болып көріне бастады.

Жас жігіт, шағын кеме, жоғалған із

Есін жиғанда, өзін біреудің көтеріп келе жатқанын сезді. Ол ұзын бойлы, күшті, жап-жас жігіттің қолында еді. Сақал басқан кекіл бетінің қабағында тыртық бар: қасын қақ жарып түсіпті. Ол бақытсыз әйелді шағын кемеге алып келді, осы адамгершілігі үшін шкиперден де ғайбат сөз естіді.

Ертеңіне шағын кеме желкен көтеріп, теңізге шықты. Мария Груббе жағалауға қайтпағанына қарағанда, ол да жүзіп кеткен болар. Бірақ қайта оралды ма? Қашан және қайда? Мұның анық-қанығын Пономарь білер еді.

Бұл хикаяны ол өзі ойлап таппаған: ескі кітаптан оқып, шындығына көз жеткізген. Дания жазушысы Людвиг Хольберг те хаттарында тағдырдың өзін Мария Груббемен қай жерде тоғыстырғанын жазған дейді. Әңгіме құлақ түруге лайық. Ал тыңдай отырып, құс қорасында баяғыша көңілді, баршаға разы отырған Гретаны да ұмытпайық.

1711 жыл: оба жайлаған Копенгаген және қашқан студент

Арада талай жыл өтті. 1711 жыл келді: Копенгагенді оба жайлады. Дания падишасы туған елі Германияға қашты, астанадан корольдің өзі безді. Қолынан келген жанның бәрі қаланы тастап, босып кетті.

Ақыры Регенсеннің қасындағы Борхов коллегиясының соңғы студенті де қашуға бел буды. Ол түнгі екіде қала көшесіне шықты: киімнен гөрі кітап пен жазбасын көбірек сыққан ранеці бар. Қаланы суық, ылғалды тұман бүркеп тұрған. Тірі жан жоқ. Қақпа-қораға крест таңбаланған: індет кірген үй ме, әлде адамдары түгел қырылған үй ме — айыру қиын.

Жас студент мұрнына спиртке малынған сорғыш салынған жез қобдишаны тақап, өткір иісті ұзақ иіскеді. Бір шолақ көшедегі үй астынан қатты ән мен ерсі күлкі естілді: түнді тынымсыз өткізген адамдар індеттің дәл қасында тұрғанын ойламауға тырысқандай.

Айлаққа түскен жол және есімнің алғаш аталуы

Студент Сарай көпірі жанындағы айлаққа бет алды. Онда бірнеше шағын кеме қаңтарулы тұратын; соның бірі індет қаптаған қаладан тезірек қашу үшін зәкірін көтеріп жатты. Шкипер: «Тәңір жәрдемдессе, тірі болсақ, желіміз оңынан тұрса — Гренсундтегі Фальстерге жетерміз», — деді де, жолға шығушының атын сұрады.

«Людвиг Хольберг», — деді студент. Ол кезде бұл есім өзге есімдерден еш айырмасы жоқ еді; бүгінгі күні ол Даниядағы ең даңқты аттардың бірі.

Кеме сарайдың қасынан өтіп, ашық теңізге шыққанда таң әлі бозармаған. Сәл жел тұрып, желкен кере түсті. Жас студент бетін желге беріп отырды да, қалғып кетті — бірақ бұл қалғу жақсылыққа апармады.

Үшінші күні таңертең кеме Фальстерге жетіп, зәкір тастады. Хольберг кемешіден: «Арзандау ақыға пәтер беретін үй білесіз бе?» — деп сұрады. Шкипер оған Буррехюс өткеліндегі паромшы әйелге баруды ұсынды: аты Серен Серенсен Меллердің әйелі екен; «ана» деп атағаның дұрыс, бірақ мінезі оқыс болуы мүмкін — күйеуін бір қаскүнемдігі үшін қамаған, паромды өзі жүргізеді, қолы абажадай, деді.

Паромшының үйі: су төгілген еден, байланған тауық, үнсіз бөлмелер

Студент ранецін арқалап, паромшының үйіне тартты. Есік ілінбепті: оңай ашылып, еденіне тас төселген бөлмеге кірді. Үстінде мал терісінен тігілген үлкен төсек жапқыш жатқан енді сәкі бірден көзге түсті.

Сәкіге аяғынан байлап қойған ұябасар ақ тауық су құйылған ыдысты аударып жіберіп, еденді су басты. Аспа бесікте жатқан нәрестені есептемесек, бұл бөлмеде де, келесі бөлмеде де тірі жан көрінбеді.

Бірақ паром көзге шалынған бойда-ақ, оның үстінде отырған адам да байқалды: бүркемелі кең плащын басынан аяғына дейін қымтанып алған, отырған сұлбасы ғана көрінеді…