Қанатты сөздерге жататын тіркестер
Стиль ерекшелігі және фразеология
Қай стиль болмасын, оның өзіне тән ерекшелігі болады. Бұл ерекшелік стильдерді бір-бірімен салыстырғанда анық байқалады. Мысалы, сөйлеу тілінің фразеологиясы күнделікті ауызекі қарым-қатынаста қолданылады да, экспрессивті-стильдік бояуы арқылы еркелету, әзіл-сықақ, тұрпайылық, қарапайымдылық сияқты реңктерді білдіреді.
Ал кітаби тіл фразеологизмдері көбіне жазба тілге тән. Көркем шығармада поэтикалық сипат, публицистикалық мәтінде салтанаттылық басым болса, ғылыми шығармалар логикалық дәлдікті талап етеді. Жазба тіл фразеологиясы да осы бағыттарға сәйкес: поэтикалық, публицистикалық және терминдік сипатта көрінеді.
Жазба тіл фразеологиясы: құрамы және үлгілері
Жазба тілдің негізінде қалыптасқан фразеологизмдерге тұрақты сөз тіркестері тұтасымен енеді. Бұл топтың құрамы әр алуан: мұнда қанатты сөзге айналған белгілі тұлғалардың нақылдары, күрделі терминдер және саяси ұрандар да бар.
Орыс тілінен енген қанатты сөздер
Бұл тіркестер публицистикалық және көркем шығармалар арқылы орнығып, қазақ тілінің фразеологиясын байытты.
-
В. И. Ленин:
«Аз да болса, жақсы болсын», «Қуып жету және басып озу», «Совет өкіметі және оған қоса бүкіл елді электрлендіру»
-
Н. В. Гоголь:
«Өлі жандар»
-
И. С. Тургенев:
«Дворян ұясы»
-
А. П. Чехов:
«Құндақтағы адам»
-
М. Горький:
«Адам деген — ардақты ат. Егер жау берілмесе, оны құртар болар»
-
В. Маяковский:
«Өмір де жақсы, өмір сүру де жақсы»
-
Юлиус Фучик:
«Адамдар, мен сіздерді сүйген едім. Қырағы болыңдар!»
Қазақ қаламгерлеріне тән қанатты сөздер
Ұлттық әдебиет пен ағартушылық дәстүр де фразеология қорын кеңейтті.
-
Абай:
«Әкесінің баласы — адамның дұшпаны, адамның баласы — бауырың. Адам баласына адам баласының бәрі дос. Адамның адамшылығы істі бастағанынан білінеді»
-
Ыбырай:
«Өнер-білім бәрі де оқуменен табылған»
-
Махамбет:
«Ереуіл атқа ер салмай»
-
Жамбыл:
«Аянбаған жауды алар»
-
Мұхтар:
«Ар жазасы — бар жазадан ауыр жаза. Жалған намыс қасиет емес, ар сақтаған қасиет»
-
Сәбит:
«Жасық болудан жігер артық. Адамға өткен дәуір — бәрі сабақ»
Күрделі терминдер: фразеологизмге жақын құбылыс
Жазба тіл негізінде қалыптасқан фразеологизмдердің бір тармағы — терминдер. Терминдердің фразеологизмдерге ұқсас тұстары бар. Ең алдымен күрделі терминдер сөз тіркесі түрінде жұмсалып, зат пен құбылыстың атауын білдіреді: темір жол, үндестік заңы, квадрат теңдеу, өзіндік құн, сюжеттік линия, тап жауы, абсолютті ақиқат.
Тұрақтылық белгісі
Заттың, құбылыстың атауы — салыстырмалы түрде тұрақты категория. Сондықтан күрделі терминдер де тұрақты сөз тіркесі ретінде қалыптасады.
Бейнелілікке ұқсас үлгілер
Кейбір күрделі терминдер бейнелі тіркес үлгісінде келеді: су қараңғы, соқыр ішек, көзәйнек, сегізкөз, Ақ олимпиада, Қызыл алаң, Жетіқарақшы, көгілдір тың, көгілдір отын.
Күрделі терминдердің осындай белгілері оларды тұрақты сөз тіркестері ретінде қарастыруға болатынын көрсетеді. Терминдер өмірдің әр саласын қамтиды: ғылым, техника, спорт, шаруашылық және басқа да бағыттар.
Терминдердің негізгі салалары
Ғылыми терминдер
Дәл және техникалық бағыт
Айнымалы айналыс, шексіз бөлшек, квадрат, теңдеу, соқыр ішек, фрезерлі станок және т.б.
Гуманитарлық және саяси-әлеуметтік бағыт
Социалистік реализм, сюжеттік линия, жағымды образ, ақ өлең, музыкалық әуен, сахна шеберлігі, қылқалам, өзіндік құн, ұлт-азаттық бостандығы, жеке адамға табыну, тап тартысы, тап жауы, социалистік өмір, коммунистік болашақ және т.б.
Әкімшілік және шаруашылық терминдер
Өндірістік күш, өндіргіш күш, өндіріс озаты, Социалистік Еңбек Ері, Құрмет тақтасы, коммунистік еңбек бригадасы, ауыр өндіріс, үлкен химия, тың игеру, екінші тың, көгілдір тың және т.б.
Спорт терминдері
Футбол алаңы, жасыл алаң, еркін стиль, жеңіл атлетика, ауыр салмақты, Ақ олимпиада және т.б.
Саяси ұрандар және публицистикалық тіркестер
Жазба тіл қорын толықтыратын тағы бір қабат — саяси ұрандар мен публицистикалық мәтіндер арқылы орныққан тұрақты тіркестер.
Саяси ұран үлгілері
- «Бейбітшілік жасасын!»
- «Халықтар достығы жасасын!»
- «Коммунистік партияның даңқы арта берсін!»
Публицистикалық тұрақты тіркестер
«Коммунизм құрушыларының моральдық кодексі», «қырғи қабақ соғыс», «соғыс өртін тұтандырушы», «Бостандық аралы (Куба)», «бейбіт қатар өмір сүру» сияқты тіркестер қоғамдық ойда жиі қолданылып, тілде орнықты.
Сондай-ақ патриоттық өлеңдерде кездесетін: «кең-байтақ, менің туған елім», «партия қайда болса, жеңіс сонда», «кәріге құрмет, жасқа жол», «әрқашан күн сөнбесін» тәрізді күрделі орамдарды да фразеологизмдер құрамында қарастырған жөн.
Қорытынды түйін
Стильдердің айырмашылығы фразеология арқылы айқындалады: ауызекі тіл эмоция мен экспрессияны күшейтсе, жазба тіл тұрақты тіркестердің поэтикалық, публицистикалық және терминдік қабатын қалыптастырады. Қанатты сөздер, күрделі терминдер және саяси ұрандар — осы қабаттың маңызды құрамдас бөліктері.