Қазақстан Республикасының негізгі тұрғындары
Қазақтар және мәдени кеңістік ұғымы
Қазақтар — Қазақстан Республикасының негізгі тұрғындары. Әлемдегі жалпы саны 18 миллионнан асады. Олар исламдық суперөркениеттің солтүстік-шығыс бөлігін мекендейді; діни тұрғыдан ханафилік бағыттағы суннит мұсылмандар. Тілдік жіктемеде Алтай тіл бірлестігінің түрік тобына, оның ішінде қыпшақ тармағына жатады.
Қазақ мәдениетін терең түсіну үшін оны алдымен кеңістік өрісі мен уақыт ағынында қарастырып, содан кейін қазақ мәдениетінің типтік ерекшеліктерін айқындау қажет. Қазақ мәдениеті — Еуразиялық Ұлы дала көшпелілерінің мұрагері. Сондықтан талдауды номадалық (көшпелілік) өркениеттің сипаттарынан бастаған жөн.
Мәдениет кеңістікте қалай өмір сүреді?
Әрбір ұлттық мәдениет бос кеңістікте емес, адамдандырылған қоршаған ортада әрекет етеді. Мәдени кеңістік — өзгермейтін, мәңгіге берілген енші емес; ол тарихи ағынмен бірге түрленетін өріс.
Мәдени кеңістіктің маңызды қасиеттерінің бірі — оның тылсымдық (символдық) сипаты. Бұл әсіресе көшпелі өмір салтында айқын көрінеді.
Жылқы: кеңістікті игерудің шешуші құралы
Көшпелілер өміріндегі жылқының қызметі ерекше. Жылқыны адам еркіне көндіру арқылы адамзат кеңістікті меңгеру ісінде орасан қадам жасады. Жылқыны пайдалану — шектелген кеңістіктен шығып, кең әлемді игеруге бағытталған серпін болды.
Ежелгі заманнан халықтар солтүстіктен оңтүстікке, шығыстан батысқа (немесе керісінше) үнемі қозғалыста болды. Кейбір болжамдар шумерлердің Қосөзек аңғарына Орталық Азиядан келгенін, үнді-еуропалық тайпалардың оңтүстікке жылжып Үндістан, Иран, Грекия аумақтарына енгенін, түрік тайпаларының Кіші Азияға дейін барғанын айтады. Қытай империясы мен Үнді өркениеттеріне көшпелі түрік-моңғол тайпалары тарапынан ықпал мен қысымның үздіксіз болғаны да белгілі.
Ғұлама А. Вебердің пікірінше, көшпелі тайпалардың кеңістікті игеру тәжірибесі «халықтардың Ұлы қоныс аударуы» құбылысын туындатты. Бұл үрдіс қазіргі өркениеттердің қалыптасуына елеулі әсер етті. Осы тұрғыдан алғанда, жылқыны тиімді пайдалануды үйренудің адамзат тарихындағы маңызы айрықша.
Ит және дала тіршілігінің мәдени коды
Кеңістікті игеруге көшпелілер үшін жылқыдан басқа да қолға үйретілген жануарлар ықпал етті. Далада тек малшылар мен үй жануарлары ғана емес, басқа да тіршілік иелері бар. Солардың ішінде иттің орны бөлек. «Ит — жеті қазынаның бірі» деген сөздің өзі оның көшпелі өмірдегі мәнін аңғартады.
Ұлы дала — мәдени тұтастық және тарихи жады
Қазақ және басқа да түрік халықтарының мәдени мұраларынан бүкіл Еуразиялық Ұлы даланың түріктердің атақонысы ретінде қабылданғанын байқауға болады. Мысалы, қазақ эпосында Қырым, Қоқан, Ыстамбұл, Хиуа, Алтай, Қазан, Ордос сияқты жерлер түріктердің өз мекені ретінде аталады; ал бұлардан тыс Шам мен Мысыр қиын жағдайда арқа сүйейтін тілектес елдер ретінде танылады.
Маңызды түйін
Кеңістіктің тұтастығы әрдайым уақыт ағынына, тарихи жағдайға тәуелді болды: ішкі қайшылықтар күшейгенде жалпытуыстық сезім әлсіреп, кейін шегінген кезеңдер де кездескен.
Тарихта қақтығыстар тек ірі суперэтностар (өркениеттер) арасында ғана емес, этностардың өз ішінде де болғаны мәлім. Сондықтан өркениеттерге тән кеңістіктің шекарасы туралы мәселе тек саясаттанумен шектелмейді: мәдениеттануда да бұл жөнінде бір-біріне қарама-қарсы көзқарастар бар.
Нәсілшілдік, мәдени имперализм және кеңістікке көзқарас
Батыстың көптеген ғұламалары мәдениеттерді кемсітетін ұстанымдардың жалғандығын өз еңбектерінде көрсеткен. А. Тойнби бұл туралы былай дейді:
«Адамға “туземец” деп немқұрайлы, аяусыз қараудан оның белгілі бір нәсілге жататыны негізінде адамдық, тұлғалық намысын аяққа басуға дейін бір-ақ қадам бар. Бұл — хайуандықтың ең өрескел көрінісі. Біріншіден, ол адамдардың белгілі бір тобында тұлғалық қасиеттердің барлығын, оны дәлелдемей-ақ, бекерге шығарады. Екіншіден, адамзаттың нәсілдік дихотомиясы барлық діни, мәдени, саяси-экономикалық дихотомиялардан өзгеше: адамзаттың арасынан өте алмайтын және абсолютті жыра қазады. Үшіншіден, нәсілшілдік өлшем ретінде адамдық табиғаттың сыртқы, мәнді емес, қарапайым белгісін қабылдайды».
Бұл ой нәсілшілдік пен мәдени имперализмнің батыстық емес мәдениеттердің өз кеңістігін жоққа шығарып, жергілікті халықтарды ландшафттың «жай бөлігі» ретінде қарастыру қаупін аша түседі.
Еуразия: география ғана емес, мәдени кеңістік
Ғылым үшін мәдениеттерді ірі аймақтар бойынша жіктеудің маңызы бар. Әдетте өркениеттердің кеңістік шегі климаттық ерекшеліктермен және өтуі қиын табиғи тосқауылдармен байланысты.
Тар мағынадағы «Еуразия»
Карпат тауларынан Қытайға дейінгі Ұлы жазықтық.
Құрамдас аудандар
Биік Азия, Орталық Азия және Шығыс Еуропа жазығы.
Мәдени мәні
Еуразия — географиялық ұғыммен қатар, мәдени тұтастық ретінде де қарастырылады.
Дегенмен тарихи кезеңдерде бұл кеңістіктің ішкі байланыстары әлсіреген. Аталған мәдени кеңістік славян халықтарының христиандықты, ал түрік этностарының көпшілігінің исламды қабылдауынан кейін бір-бірінен алшақтай түсті.
«Өзімдікі» және «өзгенікі»: мифологиядағы шекара
Кеңістік пен мәдениеттің арақатынасы табиғи ортаны «өзімдікі» және «өзгенікі» деп қарсы қою арқылы айқынырақ көрінеді. Бұл қарсы қою әсіресе мифологиялық дүниетанымда әсерлі сипат алады.
Қазақ эпосын және басқа да мәдени мұраларды зерттеушілер «өзгенікіне» тек кейінірек пайда болған қалмақтарды ғана емес, сонымен қатар ерте заманнан көшпелілермен тартысқа түскен отырықшы империяларды да жатқызады.
Алайда эпостық кеңістікте тау, өзен сияқты кедергілерді немесе даланың шекарасын «басқанікі» деп түсіну тұрақты емес, өзгермелі болды. Бұл — эпостық кеңістіктің ситуативті қолданылуына қатысты құбылыс. Лирикалық поэзиядағыдай табиғат көрінісін кеңінен суреттеу эпоста сирек: кеңістік бітімі көбіне әрекетпен, оқиғамен бірлікте ғана көрінеді.
Этномәдени кеңістік туралы түйін
Түрлі тарихи қозғалыстар этностардың белгілі бір территорияда қалыптасуына, мекенжайын өзгертуіне, басқа этностардың сол кеңістікке енуіне себеп болды. Сондықтан этномәдени кеңістік туралы ой қозғағанда маңызды мәселенің бірі — осы аймақты мекендеген халықтардың автохтонды (байырғы) немесе келімсек екендігін айқындау.
Әдістемелік ескерту
Автохтондық туралы мәселені шешудің басты жолы — мәдениетті құраған этникалық бөліктерді және этномәдени аймақты «мәңгі өзгермейтін тұтастық» ретінде емес, тарихи үдерісте қалыптасатын, өзгеретін құбылыс ретінде қарастыру.