Шабдар атты ерттеп кел
Түс сатылған түн
Ертеде бір байдың үйінде күң болыпты. Бір күні ол ұйықтап жатып ерекше түс көреді: басынан ай туады, аяғынан күн шығады, ал жүрек тұсынан екі жұлдыз пайда болады.
Таң ата күң түсінің мәнін іздеп жолға шығады. Жолай бір байдың сиырын бағып жүрген тазша балаға жолығады.
Түсті саудалау
Тазша бала күңнің асығыс жүргенін байқап, сұрайды. Күң болса: «Түсімді іздеп барамын» дейді. Түсін түгел айтып бергенде, бала бірден: «Осы түсіңді маған сат» деп қолқа салады.
Сауда да бітеді: күң түсін құнан өгізге айырбастайды. Өгізді алып, үйіне қайтып кетеді.
Ал тазша бала сол түстің ізіне өзі түседі: темірден етік, темірден таяқ жасатып, темір етік теңгедей, темір таяқ тебендей қалғанша жүреді.
Қыз алып қашу түніндегі бұрылыс
Жол азабын тартып жүріп, бала бір шаһарға жетеді де, ханның есігінің алдына барып жатады. Түн ортасында күтпеген оқиға болады: өзге бір ханның баласы бұл ханның қызын алып қашуға келеді.
Ұйқыдағы хан баласы
Ханның баласы қызбен сөйлесіп тұрған жерінде, абайсызда тазша балаға сүйеніп жатып ұйықтап қалады.
Тазшаның орнына тазша
Сол сәтті пайдаланған тазша бала қыздың айтқанын бұлжытпай істеп, қоржынды алып береді. Қыз қоржынды толтырып, аттарды ерттіріп, жолға шығады.
Таң атқанда қыз қасындағы адамның ханның баласы емес екенін біледі. Қашып құтылу қиын екенін сезіп, «Мені қосқан Құдай шығар» деп тәуекел етеді.
Жаңа өмір: сыртынан жұпыны, ішінен жұмақ үй
Екеуі бөтен шаһарға келіп, қыз ақыл айтады: бұл жерде тыныш өмір сүру үшін патшаға білдірмей тұрайық дейді. Содан соң жігітке ерекше шарт қояды: үйдің сырты жұпыны болсын, іші жайлы болсын; ішінде аққан бұлақ, бәйтерек, ал бәйтеректің басында өрік-мейіз ауызға тамшылап түсіп тұрсын.
Үйдің сипаттамасы
- Ішінде сүттей аппақ, үзілмей ағатын су бар.
- Бәйтерек өсіп тұр, бұтағынан өрік-мейіз тамшылап түседі.
- Үй иелері: «Саған әлің келмес» десе де, жігіт қыз берген ділдәға толы орамалмен сатып алады.
Патшаның қызығуы және қызғанышы
Қыз жігітті дуанбасына жұмсап, патшаны және шаһардың игі-жақсыларын үйіне шақыртады. Дастарқан жайылып, ас тартылады. Патша астың дәміне таңырқайды.
Бірақ уәзірлердің көзі жігіттің әйеліне түседі. Бір уәзір жасырын барып көріп келеді де, патшаға: «Айтса айтқандай көркем екен; сіздің әйеліңіз оның қолына су құюға жарамайды» деп арандатады.
Қастандықтың өзегі
Патша кеңес құрып, жігітті құрту арқылы әйелін тартып алмақ болады.
Сынақтар: аю мен жолбарыс сүті
Патша жігітті шақырып, алдымен жылы сөйлеп алады да, қорқынышты тапсырма береді: аю мен жолбарыстан екі шелек сүт сауып әкел, әйтпесе басың кетеді дейді.
Қырық күндік мұрсат
Жігіт еңіреп үйіне келеді. Әйелі сабырға шақырып, патшадан қырық күн мұрсат сұратқызады. Содан соң бір шарт айтады: мойнында арқаны бар, арқасы жауыр шабдар ат сатып алсын.
Қырық күн ішінде әйел шабдар атты баптап, семіртіп әкеледі. Жігітке айла үйретеді: алдыңғы айылын бос, артқы айылын берік тартып мінсін; тоғайға барған соң атты борбайға салып жіберсін. Аттың шыңғырған даусына аю мен жолбарыс жиналады, сонда екеуін алға салып айдап қайтсын дейді.
Нәтиже
Жігіт аю мен жолбарысты айдап әкеліп, екі темір шелекке сүт сауып береді. Патша болса: «Керегі жоқ, төге сал» деп мысқылдайды.
Екінші қастандық: сексен арба сексеуіл
Бірінші қастандық өтпеген соң, патша елін қайта жинап, тағы бір ауыр тапсырма ойлап табады: сексен арба сексеуіл әкел, кейін сонымен өртеймін дейді.
Үш күндік мұрсат және тұман
Жігіт тағы жылап келеді. Әйелі бұл жолы да жол табады: патшадан үш күн мұрсат сұратады. Сексеуіл үйілгенде, өзі от тұтанып жатқанда төрт бұрышты тұман қылады да, көк кептер болып ұшып келіп, жігітті алып қашып құтқарады.
Үш күн, үш түн жасырған соң, әйел жігітке күлдің орнына кіріп, жасырынып жатуды бұйырады. Таң ата патша келіп, тірі-жоғын тексергенде, жігіт күл ішінен түрегеліп шығады.
Патшаның соңы, жігіттің бағы
Жігіттің тірі қалғанына ыза болған патша ел-жұртына: «Сексен арба сексеуіл әкеліп мені өрттеңдер; әкемнің қасына барамын, үш күнде қайтып келемін» деп әмір етеді. Бірақ ол қайтып келмейді — патша күйіп өледі.
Шаһардың игі адамдары мен ел ішіндегі тәртіп сақталып, билік жігіттің қолына өтеді. Ол өлген патшаның қызын алады, өзі хан болады. Ал алғашқы әйелі бір ұл табады.
Түстің орындалуы
Бір күні жігіт ұлын кеудесіне мінгізіп жатып күледі. Әйелі себебін сұрағанда, ол баяғы балалық шағын еске алады: жетім қалып, байдың сиырын бағып жүрген кезін; түс іздеп келген әйелді; түсті құнан өгізге сатып алғанын; темір етік, темір таяқпен шарқ ұрып жүріп осы тағдырға жеткенін айтады.
Әйелінің түйіні
Әйелі бәрін бір-ақ ауыз сөзбен түйіндейді: «Басыңнан ай туғаны — мені алғаның; аяғыңнан күн туғаны — ханның қызын алғаның; жүрегің тұсынан жұлдыз туғаны — мына балаң. Түс қабыл болды».