Әлгі құс
Аңшы, киік және Орманбет би жайлы аңыз
Баяғыда аңшылықпен күн көрген бір адам болыпты. Бір күні аңға шыққанда, алдынан буаз киік ұшырайды. Аңшы оны атып алып, төс етін кесіп, отқа қақтайды. Бір кесегін аузына апара бергенде, ар жағынан біреу: «Әйт!» — деп дауыстайды.
Жалт қараса, жаңағы киік тіріліп, секіріп тұрып: «Менің жайымды Орманбет биден сұра!» — дейді де, көзден ғайып болады.
Түйін
Осы сәт аңшының тағдырын өзгертеді: ол енді киіктің жұмбағын шешу үшін Орманбет биді іздеуге бел буады.
Қаңыраған үй және жасырын өмір
Аңшы ұзақ жүріп Орманбет бидің ауылын табады. Бірақ би үйінде болмайды: үйі қаңырап бос тұр. Сұрастыра келе, Орманбет бидің басқа жақта тағы бір әйелі барын біледі. Би соған кетіпті, ал өз әйелі оны қуып жіберген екен.
Аңшы соның ізімен жүріп, ақыры Орманбет бидің жаңа отауын табады.
Сиқырдың алғашқы соққысы: адамнан итке
Отауға кіргенде, ішінде бір әйел отырады. Ол аңшының не үшін келгенін білгендей: «Сен Орманбет биді іздейсің ғой» — дейді де, қолындағы жүгенді қағып жіберіп: «Қара төбет бол!» — деп қалады.
Сол сәт аңшы итке айналып, жүгіріп жөнеледі. Бірақ есі өзгермейді: санасы — адамдікі, бейнесі — иттікі болып қалады.
Көзге көрінбейтін қасірет
Бұл аңыздағы ең ауыр тұс — адамның өз еркінен тыс кейіп өзгертуі. Адам қалпындағы ар-намыс пен ой иттің тәнінде тұтқын болады.
Бай ауылдағы ғажайып және түнгі шабуыл
Қаңғырып жүріп, ит бір бай ауылға кезігеді. Мал сойылып, қан-жын болған маңда ол ауылдың иттерінің бәрін жеңіп, маңынан қуатын болады. Сол үйдің әйелінің бір сыры бар екен: жыл сайын бала туады, бірақ сәби үш күннен соң шетінеп кете береді.
Итті үйіне әкелген күні де әйел ұл туады. Түн ішінде жұрт ұйқыға кеткенде, ит жатқан үйдің шаңырағына бір құс келіп қонады. Ол жаңа туған сәбидің үстіне төне бергенде, ит шап беріп ұстап алады.
Құс: «Өлтірме!» — деп жалбарынады да, ант етеді: «Екінші қайтып бұл үйдің баласына зиян жасамаймын. Сен үшін де бір жақсылық істеймін» — дейді.
Ит құсты жібереді. Содан бері әлгі сәби ауырмай-сырқамай, аман-есен өседі.
Марапат
Үй иелері мұны иттің ерекше қасиеті деп түсінеді. Иттің мойнына жібек қарғы тағып, шолпы тағып, қадірлеп бағады.
Екінші сиқыр: иттен торғайға
Бір күні ит өзіне бәле болған отауға қайта барып қайтуды ойлайды. Жүгіріп отырып отауға кірсе, әлгі әйел тағы қарсы алады: «Әй, мынау әлі жүр екен ғой. Сен бозторғай бол!» — деп, жүгенді қағып жібереді.
Ит бірден торғайға айналып, ұшып кетеді. Аптап күні ұзақ ұшудан әбден шөлдеп, шаршайды. Ақыры бір түп шіліктің түбіне қонып, енді ұшуға шамасы келмей жатқанда, ойнап жүрген бір топ бала көріп қалып, ұстап алады да қуанып үйлеріне ала жүгіреді.
Балалардың қуанышы және ананың жұмбағы
Торғайды ұстаған бала шешесіне келіп: «Апа, біз торғай ұстадық!» — деп мақтанады.
Шешесі: «Кәне, торғайың?» — деп құсты қолына алады да, «Ой, ұшырып алдым!» — деп, қойнына салып қояды. Балалар жыласа да, бермейді.
Ақиқат ашылған сәт
Балалар тарқап кеткен соң, әйел жүгенді қағып жіберіп, торғайды қайтадан адам кейпіне енгізеді.
Киіктің сыры: бәрі бір адамның тағдыры
Әйел аңшыға шындықты айтады: «Әнеукүнгі алдыңнан киік болып көрініп, сен атып алған — мен едім» — дейді. Ол — Орманбет бидің бәйбішесі екен.
Орманбеттің ашына әйелі оны киікке айналдырып жіберген. Кейін қарақұсқа да айналдырған. Өзі сиқырлы болған. Ал аңшы ит болып жүргенде, бай ауылға құс болып барып, ит ұстап алған құс та — сол бәйбіше екен.
«Саған жақсылық етемін» — деген уәдесінің өтеуі осы болғанын айтады. Енді ол бұрынғысынан да күшті сиқыршылық өнер тапқанын айтып, аңшыдан: «Орманбет би мен оның сиқыршы әйеліне не істейін?» — деп сұрайды.
Шешім
Аңшының тілегі қатал болады: «Екеуін есек қылып, артына мың бұттан құм сүйретіп қой» — дейді.
Аңыздың соңы
Содан Орманбет би мен оның ашына әйелі есекке айналып, осы күнге дейін жүгін тарта алмай, бір жерде сенделіп жүр екен деседі. Ел аузында бұл оқиға әділеттің кеш те болса қайтуы ретінде аңыз болып қалған.