Андерсен күйгелектеп
Мен қиялдың күші, оның біздің өмірімізге тигізетін әсері туралы жеке бір тарау жазғым келген. Бірақ көп ойланғаннан кейін сол тараудың орнына ақын Андерсен туралы әңгімені таңдадым. Меніңше, бұл оқиға қиял туралы құрғақ пайымнан гөрі, оның мәнін айқынырақ көрсетеді.
Венециядағы «Чартоза» және қаңсыған сия
Венециядағы «Чартоза» деген қоңырқай, ескі мейманханада сия табу қиын еді. Бұл жерде сияның өзі неге керек дейсің: келімді-кетімді қонақтың есебіне ақша шимайлау үшін ғана ма?
Христиан Андерсен осы мейманханаға келіп жайғасқанда, қола сауыттың түбінде жылтырап тұрған бір жұтым сия қалыпты. Ол сонымен ертек жаза бастайды. Бірақ сағат өткен сайын әңгіме сұйылып, жібі босаңси береді: Андерсен әлденеше мәрте сияның үстіне су құя берген еді. Сөйтіп, ертекті аяқтай алмай қалады. Көңілді аяқталатын соңғы нүкте сауыт түбінде бұғып қалғандай.
Есте қалатын ой
Андерсен іштей: «Келесі ертегімнің атын “Қаңсыған сия сауыттың түбінде қалған тарих” деп қоярмын», — деп күледі.
Ол Венецияны ерекше сүйетін, тіпті оны «сола бастаған лотос» деп атайтын. Теңіз үстінде дымқыл күзгі бұлттар бауырымен сырғып, жармаларда сасыған қара су шылпылдайды; суық жел көшелерді қуалай азынайды. Бірақ кейде бұлт арасынан күн сығалағанда, көгерген дуалдардан қызыл мәрмәр жылтырап, қала бір сәтте Каналетто салған суреттей құлпырып кетеді. Аздап мұң жамылғанымен, бұл — шынында да ғажайып сұлу шаһар.
Көрініс бөлшектері
- Сияның жетіспеуі — ертектің де «сұйылуы».
- Күзгі Венеция — әсемдік пен сілесі қатып шаршаған қаланың қос бейнесі.
- Қиял — күннің бұлт арасынан сығалағанындай: қысқа, бірақ өзгерткіш.
Мейманхана іші: ұсақ тірлік, өткір мінез
Басқа қалаларды көретін кез де келді. Кешқұрым Веронаға жүретін жолаушылар күймесіне билет әкелуге мейманхана қызметшісін жібергенде, Андерсен бұл шаһардан кететініне аса қынжылған жоқ.
Қызметші — мейманхананың өзіне ұқсайтын, үнемі шала мас жүретін еріншек, енжар, қолының іліп кетпесі бар, аңқау жүзді әңгүдік жігіт еді. Ол бөлме жинасуға да көмектеспеді, тас еденді де сыпырмады. Қызыл барқыт перделердің тасасынан құрқанат-күйелер құжынай ұшады.
Андерсен кенересіне қайқы төс сұлулардың суреті салынған фаянс легенге жуынып жүрді. Май шам баяғыда сынып қалған; оның орнына үстел үстінде балауыз шырақтың тұқылы қыстырылған ауыр күміс шамдал тұр. Оны, шамасы, Тициан заманынан бері тазартпаса керек.
Төменгі қабаттағы асхана
Бірінші қабаттағы арзан асханадан қуырылған қой еті мен пияздың иісі келеді. Белін тозығы жеткен үзік баулы жасыл барқытпен қынап алған жас әйелдер күні бойы сықылықтап күлісіп, шаңқылдап ұрсысады. Кейде бірін-бірі шашынан жұлқылап, төбелесіп те қалады.
Андерсен әлдебір жанжал үстінен өте беріп, әдейі аялдап, дудыраған шашқа, ызаға булыққан қызыл жүзге, ұшқын шашқан өткір көзге қызыға қарайтын. Әсіресе әйел көзінен моншақтай домалап, ақша жүзді сызып өтетін ашулы көз жасы оның назарын өзіне тартады.
Андерсенді көргенде әйелдер бірден тына қалады. Олар осы бір арықша, қалақ мұрынды, сыпайы сері мырзадан именеді. Көзінше «синьор ақын» деп сыйлағанмен, іштей «тағдыр айдап келген бір көз байлауыш шығар» деп ойлайды.
Жолға шығу: болмашы оқиға да от береді
Қызметші билет әкелуге кеткен бойда, Андерсен терезеге ұмтылып, қалың пердені ысырып, сыртқа қарады: әлгі жігіт баяу ысқырып, жарманы жағалап барады. Өтіп бара жатып, шаян сатып тұрған қызыл шырайлы әйелді төсінен шымшып өтті — әйел жауапқа оны жағынан тартып қалды.
Қызметші бүкір көпірдің үстіне шығып, тіреу түбіндегі иірімде үйіріліп жүрген жұмыртқа қабығын нысанаға алып, шырт-шырт түкіріп тұрды. Ақыры біреуіне дәл тигізіп еді, қуыс қабық шым батып кетті. Сосын жыртық телпек киген, қармақ салып отырған баланың жанына жайғасып, қалтқыдан көз жазбай мелшиіп отыра берді.
Андерсен күйгелектеніп: «О, құдай! Мына ақымақтың кесірінен бүгін жүре алмай қалармын!» — деп терезені сарт еткізіп ашып жіберді. Әйнек зыңылдағанда қызметші жалт қарады. Андерсен алыстан жұдырығын түйіп, айбат шекті.
Қызметші баланың телпегін жұлып алып, Андерсенге бұлғады да, қайтадан баланың басына қисайта кигізіп, жүгіріп жөнелді. Андерсен еріксіз күліп жіберді: осындай болмашы оқиғаның өзі оның саяхатқа деген ынтасын күн сайын күшейте түсетін.
Саяхат тосын қызыққа толы: бір әйел көзінің қашан күлімдейтінін, алыс белден бейтаныс қаланың мұнаралары қай сәтте көрінетінін, көкжиектен кемелердің діңгектері қалай қалтылдап шығатынын — адам алдын ала біле бермейді. Альпі үстінде күркіреген күнді көргенде қандай өлең оянарын, «қауыз жармаған махаббат» туралы әнді кім күміс қоңыраудай сыңғырлатып айтып берерін де болжап болмайды.
Ақыры қызметші билет әкелді, бірақ артық ақшаны қайтармады. Андерсен оны жағасынан ұстап, сыртқа шығарып жіберді де, көк желкеден жеңіл нұқып қалды. Әлгі ескі басқыштың бірнеше сатысын бір-ақ аттап, барқырата өлеңдетіп, төменге зып етіп кетті.
Түнгі күйме: қараңғылықтың үні және үш жолаушы
Күйме Венециядан шыққанда, сіркіреп жаңбыр жауа бастады. Сазды жазықты үнсіз басып, түн қоюлана түсті. Күймеші күңкілдеп: «Венециядан Веронаға күймені түнде жіберуді ойлап тапқан жын-перінің өзі шығар», — деді.
Жолаушы үшеу-ақ еді: Андерсен, тұнжыраған кейіпті дінбасы және қара плащ жамылған әйел. Шам ішіндегі шырақ жыпылықтап, әйелдің жүзін бірде жас, бірде кәрі, бірде сұлу, бірде сұрықсыз етіп көрсетеді — жарықтың «әзілі».
Шырақ туралы сөз
Андерсен: «Шырақты өшірсек қайтеді? Қазір онша қажет емес. Кейін жарық керек болса, жағатын ештеңе таппай қаламыз.»
Дінбасы: «Осындай ой итальянның есіне түсе қоймас еді!»
Дінбасы: «Итальяндар алдын ойламайды. Барын бүлдірген соң барып ес жиып, одан кейін есіріктейді.»
Дінбасы: «Мен австриялықпын.»
Әңгіме осымен үзіліп, Андерсен шырақты үрлеп сөндірді. Сол сәтте, дәл бәсекелесі құрығанына қуанғандай, дыбыстар мен иістер жамырап қоя берді: ат тұяғының тасыры, қиыршықты сызған доңғалақ үні, белдік сықыры, күйме шатырына тырсылдаған жаңбыр — бәрі анық естіле бастады. Терезеден дымқыл шөп пен саздың иісі де қоюланды.
Қараңғылықтың сыйы
«Ғажап!» — деді Андерсен. «Италияда жүріп күзгі орманның хош иісін жұтамын деп ойламаппын. Терістікте қалған Отанымның лебін сезгендеймін.»
Әйел жай ғана: «Сәлден соң бәрі өзгереді. Біз жотаға қарай өрлеп келеміз. Оның ауасы жылырақ, жұмсағырақ», — деді.
Күйме шынында да дөңге өрмеледі. Бірақ түн сейілмеді: қалың талдың қым-қиғаш бұтақтары астында көзге түртсе көргісіз қараңғылық ұялап, жапырақ пен жаңбыр тамшыларымен сыбырласып тұрғандай. Андерсен терезені түсірді. Тал бұтағы күйме ішіне үңіліп, жолаушыларды жапырағымен бір сипап өтті.
Ол естелік болсын деп бірнеше жапырақ жұлып алды. Ойға жүйрік, зерек адамдардың көбі сияқты, Андерсен де сапарда ұсақ-түйек жинағанды ұнататын: олар өткен шақтың көңіл күйін — дәл сол қалпында — қайта тірілтетін.
Өзің туралы аңыз және өзің туралы шындық
«Түн!» — деді Андерсен ішінен. Дәл қазір жарық күннен қараңғы түннің өзі сүйкімдірек. Қараңғылық адамды асықтырмай, ойға батырады. Ал Андерсен ауыр ойдан жалығып кетсе, қиялынан қилы-қилы оқиға құрастырып, соның ішінде өзі бас кейіпкер болып жүре береді.
Қиялдағы Андерсен
Ол өзін ақжарқын, албырт жігіт етіп көреді: жүрген жері — ойын-күлкі, базар; сезімтал сыншылар айтқандай, көпшілікке «өлең-жырдан гүл сеуіп» жүретін сері.
Шынайы Андерсен
Ал, шынына келгенде, Андерсен өзін сымбатты санаған жоқ. Аяқ-қолы сереңдеп, икемге келмейтін. Туған елінде балалар «Хампельман» дейтін жіпке ілінген ойыншық маймыл сияқты сезінетін өзін.
«Мына түріммен маған әйел қарап жарытпас», — деп ойлайтын. Әсем келіншектер оған көз қиығын да салмай өте шыққанда, ол қорланып, көңілі түсіп қалатын.
Ол қалғып кетті. Ояна бергенде ең әуелі тас төбеден шаншылып тұрған баданадай жасыл жұлдызды көрді. Түннің бір уағы. Күйме тоқтапты. Сырттан дабырлаған дауыс естіледі: күймеші бірнеше әйелмен саудаласып жатыр.
Қараңғыдағы сауда және төрт әйел
Әйелдердің даусы ашық, сыңғырлап шығады. Саудаласқан сөз ескі операдағы тақпақтап кететін көріністі еске түсіреді. Күймеші берілген ақшаға қанағаттанбай, алдағы қалаға ұқсай қоймаған қыстаққа апарғысы келмей қасарысып тұр. Әйелдер: «Үшеуімізде барымыз осы, артық бере алмаймыз», — деп жамырасады.
«Жетті!» — деді Андерсен күймешіге. «Ар-ұяттан безген адам екенсің. Ақшаң жетпесе, мен төлейін. Тек жолаушыларға тіл тигізуді қой, бос былшылды доғар.»
Күймеші әйелдерді мазақтап сөйлеп, ақыры мінгізді. Дінбасы күйініп күрсінді. Қара плащты әйел қыздарды өз қасына отырғызды: «Жаурамаймыз», — деді. Қыздар күймеге кіріп, амандасып, Андерсенге алғыс айтып жайғасты. Күйме ішін ірімшік иісі мен бір қышқыл леп бірден жайлады.
Қараңғы болса да, Андерсен қыздардың құлағындағы арзан сырғалардың көмескі жылтырын аңғарады. Доңғалақ астындағы қиыршық тағы қышырлап, қыздар сыбырласып сөйлесе бастады.
Сәуегейлік ойын: қиялдың бір сәттік оты
Қара плащты әйел Андерсенге бұрылып: «Қыздар сіздің кім екеніңізді білгісі келеді. Сіз шынымен жат жерден келген ханзадасыз ба, әлде қарапайым саяхатшысыз ба?» — деді.
«Мен көріпкел, сәуегеймін», — деді Андерсен ойланбастан. «Болашақты да болжаймын, қараңғыда да көре берем. Бірақ мен аңқауды алдайтын алаяқ емеспін. Қарапайым ғана ақынмын, ханым. Өзімді Гамлет өмір сүрген елдің мүсәпір ханзадасы десем де болады.»
Қыздардың бірі таңырқап: «Осындай қараңғыда не көресіз?» — деді.
«Сіздің дәл өзіңізді көріп отырмын», — деді Андерсен. «Сізді айдан анық көргенім сонша, көркіңізге сүйсініп отырмын.»
Осы сөздерді айта бастаған сәттен-ақ оның өңі дуылдап, тұла бойы шымырлап бара жатты. Өзіне таныс бір күш — дастандары мен аңыздарын тудырған от-шабыт — жақындап келе жатқандай. Кейде шабыт деп атайды мұны, кейде серпінді қуаныш дейді, кейде суырып салмалық дейді. Қалай атаса да, бір тасқын сөз кенереден асып, ішкі әлемді жарып шығуға шақ қалады.
Үш қыздың аты және үш мінез
Қыздар аттарын айтты: Николина, Анна, Мария. Андерсен қараңғыда отырып, әрқайсысына мінездеме беруге кірісті.
Николина
«Сіз мейірімді, күлегеш жансыз; жан-жануардың бәрін жақсы көресіз. Тіпті бақшада жұмыс істеп жүргенде жабайы құс иығыңызға қонады. Ғашығыңыз басына күн туса, сіз қарлы тауды да, шөлді де кесіп өтіп, оған жетер едіңіз.»
Ол тіпті былтыр Альпіде су тасып, аралда қалған бұзауды Николина кеңірдектен су кешіп барып құтқарғанын «көргендей» қылып айтып берді.
Мария
«Сіз көрікті, бірақ жүрегіңізде лапылдаған отты сыртқа шығара бермейтін, сырға берік жансыз. Ондай әйелдердің тағдыры көбіне өзгеше болады: не қасіретпен қоса өмір сүреді, не бақыт-мұратына жетеді.»
Анна
Андерсен Аннаға: «Сіздің балаларыңыз көп болады. Бір тостаған сүтке бәрі таласып, шулап жатады. Таңертең солардың бәрін жуындырып, киіндірем деп талай шаруаңыз кейін қалады. Бірақ күйеуіңіз қолғабыс етеді», — деді.
Дінбасы мұндай сөзден жиіркеніп: «Мұндай есер сөздер менің қауымымда естілмес еді», — деп бажылдады. Бірақ оған ешкім құлақ аса қоймады: қыздардың сыбыры мен күлкісі түннің үнін жеңіп тұрды.
Елена Гвиччиоли: атын есте сақта
Мария сөз бастап, өзі көрген бір жігіт туралы сұрады: «Егер жүрегімді билеп алса қайтем? Оны бірнеше-ақ рет көрдім, қазір қайда жүргенін де білмеймін.»
«Іздеңіз!» — деді Андерсен қаттырақ. «Тауып алыңыз. Сонда ол сіздің нақ сүйгеніңіз болады.»
Сонда қара плащты әйел: «Есімімді есте сақтаңыз. Мен — Елена Гвиччиоли. Веронада тұрамын. Веронаның кез келген адамы үйімді нұсқап береді. Сен, Мария, Веронаға кел. Сол қуанышты оқиғаға жолыққанша менің үйімде тұрасың», — деді.
Мария қараңғыда Еленаның қолын тауып, жай сипады да, әлгі салқындау кішкентай қолды ыстық жүзіне апарып басты. Күйме ішінде үнсіздік орнады: бір сәтке бәрі де болашақтың демін сезгендей еді.
Андерсен жасыл жұлдыздың сөнгенін аңғарды: демек, түн жарымнан ауған. Қыздардың ішіндегі сөзшеңі Анна: «Маған ештеңе ашпадыңыз ғой», — деп қалжыңдай үн қатты.
Өз-өзіңді таныстыру: қиял мен күнә жайлы айтыс
Қыздар енді Андерсеннің өзін білгісі келді: «Біз қараңғыда ештеңе көрмейміз. Сіз кімсіз?» Андерсен күліп, өзін ел кезген сері етіп сипаттады: толқынды қою шаш, күнге күйген ақшыл өң, үнемі күлімдейтін көгілдір көз — бәрі де жеңіл әзілдің тілімен айтылды.
Елена Гвиччиоли: «Сонда сіз не істейсіз?» — деп сұрады. Андерсен бір естелігін айтты: өткен жазда Ютландияда орманшы танысының үйінде болыпты. Бір алаңнан саңырауқұлақ қаптап өсіп тұрғанын көрген соң, келесі күні әр саңырауқұлақ түбіне күміс қағазға оралған кәмпит, құрма, балауыздан жасалған гүл шоғы, оймақ, жібек лента сияқты ұсақ сыйлықтарды жасырып кетеді. Ертеңіне орманшының жеті жасар қызын ертіп барып, сол «ғажайыптарды» тапқызады. Тек бір құрма орнында болмай шыққан — шамасы, қарға әкеткен.
Дінбасы оны іле-шала жазғырды: «Сіз бейкүнә сәбиді алдағансыз! Бұл — кешірілмес күнә!»
Андерсен байсалды жауап қатты: «Жоқ, мен оны алдаған жоқпын. Ол бұл оқиғаны өмір бойы ұмытпайды. Осындай ертегіні өз басынан кешірген адам тасбауыр болып өспейді — ең болмаса соған үміт бар.»
Қорытынды: қиялдың ұсақ жақсылығы
Мейманхананың қаңсыған сиясы да, түнгі күйменің қараңғылығы да, кездейсоқ жолаушылардың күлкісі де бір нәрсені аңғартады: қиял көбіне «үлкен сөзден» емес, ұсақ қимылдан басталады. Кейде ол — баланың көзін жарқырататын кәмпит; кейде — қараңғыда айтылған жылы сөз; кейде — бөгде адамның тағдырын бір сәтке өз тағдырыңдай көре білу.