МӘШҺҮР ЖҮСІП КӨПЕЙҰЛЫ
Өмірі мен қалыптасуы
Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы (1858, қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданы — 1931, сонда) — ақын, фольклоршы, ауыз әдебиеті үлгілерін жинаушы. Өзі: «Бес жаста “бісмілла” деп жаздым хатты. Бұл тағдыр жастай маған тиді қатты» деп еске алғандай, бес жасынан молдадан хат таныған.
Білім жолы
- 1870 жылы Хамеретдин хазіреттің медресесінде оқыды.
- Кейін Бұхарадағы діни жоғары оқу орнында білімін жалғастырды.
Өнер-білімге және әдебиетке құмар болып, «Ер Тарғын», «Қозы Көрпеш — Баян сұлу» тәрізді халық жырларын, сондай-ақ Шығыстың қисса-дастандарын жатқа айтқан. Осы ерекшелігі үшін ел ішінде Мәшһүр Жүсіп атанды: «Мәшһүр» сөзі араб тілінде «белгілі» деген мағынаны білдіреді.
Ағартушылық бағыты және шығармашылық өрісі
Алғашқы еңбек жолы
Медреседе оқып жүрген кезінен-ақ алғырлығымен көзге түсіп, бес жасынан өлең жаза бастағаны айтылады. 1875 жылдан бастап біраз уақыт оқытушылық қызмет атқарды. Сонымен қатар «Дала уәлаяты» газетіне хат-хабар мен мақалалар жолдап тұрған.
Сапарлар мен тілдік-әдеби ықпал
1887–1890 жылдары Самарқанд, Ташкент, Түркістан, Бұхара және өзге де қалаларды аралап, араб, парсы тілдерін үйренді, Шығыстың классикалық әдебиетімен тереңірек танысты.
Фольклорды жинау және хатқа түсіру ісі
Осы жылдары түркітанушы ғалым, академик В. В. Радловпен танысып, ауыз әдебиеті үлгілерін жүйелі түрде жинаумен айналысты. Жар-жар, аужар, бата, ұлағатты сөздер, ертегілер, аңыздар, діни қиссалар секілді мол мұраны жинап, жариялады.
Жиналған жанрлар
- Жар-жар, аужар
- Бата, ұлағатты сөздер
- Ертегі, аңыздар
- Діни қиссалар
Дастан үлгілері мен тарихи жырлар
Шығыс дастандары үлгісіндегі «Гүлшат — Шеризат», «Ғибратнама», «Шайтанның саудасы» сияқты туындыларды және бірнеше тарихи жырды жинап, хатқа түсірген.
Эпостар мен ақын-жыраулар мұрасы
«Көроғлы», «Ер Көкше», «Сайын батыр» жыр-дастандарын, сондай-ақ Бұқар жырау, Шортанбай, Орынбай, Шөже, Жанақ, Сақау секілді ақын-жыраулардың әдеби мұраларын жүйелеп, қағазға түсірді.
Басылымдары және көтерген мәселелері
1907 жылы Қазан қаласында Құсайыновтар баспасынан ақынның үш кітабы жарық көрді: «Хал-ахуал», «Тірлікте көп жасағандықтан көрген бір тамашамыз», «Сарыарқаның кімдікі екендігі». Бұл еңбектерінде қазақ халқын өнер-білімге баулу, ел ішінде мектеп пен медресе ашу, жер тағдыры сияқты өзекті мәселелерді көтерді.
Кейінгі жарияланымдар
- Таңдамалы екі томдығы (1990)
- «Қазақ шежіресі» (1993)
Мұрасы және естелік орындар
Павлодар қаласында ақын есімімен аталған мешіт бар. Баянауылда Мәшһүр Жүсіп мұражайы жұмыс істейді. Бұл нысандар Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының қазақ руханияты мен фольклортануындағы орнын айқындай түседі.