Қалықтай сыза ұшуды ұнататын құс - бүркіт
Саят құстары және олардың жаратылыстағы ерекшеліктері
Академик Әлкей Марғұланның таяуда табылған «Саят құстары» атты зерттеу мақаласы өмірінің қысылтаяң кезеңдерінде жазылған. 1934–1939 және 1947–1953 жылдары іргелі академиялық ғылымнан шеттетіліп, қазақ эпосы мен тарихы жөніндегі еңбектері саяси қысымға ұшыраған тұста Әлекең елден бойын аулақ салып, «тасада жүріп» дерек жинап, ұлтының ұмыт қалған өнерін зерделеп, қағазға түсірген.
1954 жылдан кейін тарих, этнография, археология және шоқантануға толықтай бет бұрған кезеңінде бұл еңбек тартпаның түбінде қалып қойған. Жарты ғасыр бойы жарық көрмесе де, мақала саятшылар мен орнитологтар үшін ғылыми мәнін әлі жойған жоқ. Ал «Саят құстарындағы» атаулар мен сирек сөздер тіліміздің мәйегін ұйытатыны сөзсіз.
Тұрсын Жұртбай, «Отырар кітапханасы» ғылыми орталығының директоры, филология ғылымдарының докторы, профессор.
Саятшылар жіктеуі: құстардың екі ірі тобы
Саятшылардың анықтауынша, жалпы құс атаулы жаратылысы жағынан бір-біріне қарама-қарсы екі үлкен топқа бөлінеді: «желбесін құстар» және «тұяқты құстар». Ескі ұғымда бұларды «адал құс» және «арам құс» деп те атаған.
Желбесін құстар: пайдалы құстардың сипаты
Желбесін құстар – еті желінетін, мамық жүні тұрмысқа жаратылатын пайдалы құстар тобы. Тіршілік ету ортасына қарай олар екіге бөлінеді: су құстары және қыр құстары.
Су құстары
Суға жүзіп, су ішіндегі жұмсақ өсімдіктерді, минералдарды, құмды, сүлікті, балықты, моллюскаларды қорек ететін құстар.
Қыр құстары
Суға жүзе алмайтын, қырда жүріп шалғын, бетеге, жусан, тамыр-түбір және құрт-құмырсқа, шегіртке секілді жәндіктермен күнелтетін, суды сирек ішетін қанаттылар.
Екі ортаға да бейім құстар
Кейбір құстар тау ішіндегі сай-сала, ну орман, бұталы-тоғайлы өзен бойларын көбірек сағалап, қыр мен сулы өлкені қатар жайлайды. Оларға қырғауыл, құр, шіл, ұлар, орақтұмсық, сутауық, бөдене (бытпылдақ), бұлдырық тәрізді қанаттылар жатады.
Саятшылықта жиі ұшырасатын су бойы құстары
Саятшылық кәсібіне қатысты құстардың көпшілігі қопалы көлді, қамысты суаттарды, сорлы өңірлерді көбірек мекендейді. Бұл топқа сүңгуір үйректер, сарыалақаз, торыалақаз, италақаз, жылқышы, балшықшы, қызғыш, қаралақалқа сияқты құстар кіреді.
Дегенмен тырна, қарабай, шыңырау, шағала секілді кейбір құстар кесірткі, жылан, бақа тәрізді жәндіктермен қоректенетіндіктен, еті дәмсіз әрі зиянды деп саналған; сондықтан оларды жеуге де, саятқа салуға да құлық танытпаған. Құтан, қалбағай тұқымдастарының да бағалы мамығы болмаса, еті онша дәмді бола бермейді.
Тұяқты құстар: қыран және «керексіз заттылар»
Тұяқты құстар да өзара екіге бөлінеді: адамның үйретуіне көнетін, аңшылыққа қызмет ететін «қыран заты» және шаруашылыққа да, аңшылыққа да жарамайтын «керексіз заттылар».
«Керексіз заттылар» деп танылған құстар
Бұған әртүрлі қарақұстар (көкжөре, күшеген, балтақұстар, сақалтақ), субүркіт, саңқылдақ, сарышағыл, саржала, жаламансары, бөктергі, кезқұйрық, құладын, күйкентай, ақсары, ақүкі, жапалақ және өлексе, тышқан, кесірткі, бақа, жыланмен күнелтетін өзге құстар жатады. Тіршілік әдетіне қарай құзғын, қарға, сауысқан тектестері де осы топқа қосылған.
Қыран заттылар: негізгі үш тұқым
Аңшылық кәсіпке ең керектісі әрі пайдалысы – қыран заттылар. Түйсігі мол, сезгіш болғандықтан адамның қолына үйренуге икемді келеді. Тумысынан аң-құс алып, кәделі қызмет атқаруға лайық қырандардың негізгі тегі үш түрлі: бүркіт, қаршыға, сұңқар.
Бұл үш текті құстың жаратылысы өзге құстан бөлек: олар түз құсының ішіндегі ең қарулысы, тегеуріндісі әрі ұшқыры. Тұяқ пен тұмсық бітімі де өзге құстардан айрықша болғандықтан, саятшылар оларды «қыран құс» деп атайды.
Қыранның ұшу қабілеті және дене бітімі
Қыран құстар түзде емін-еркін ұшып жүріп, болат тұяғына сеніп, оны күшті қару қылып жұмсап, өзіне қажет жемін алып тіршілік етеді. Бір ғана түз аңын жеп күнелтуге бейім болғандықтан, олар жапан түз, сары дала демей, өте кезеген келеді: қай жерде құс пен аң мол болса, сол маңды баса сағалайды, өмірін көбінесе ұшумен өткізеді.
Сүйек пен кеуде құрылысы
Үздіксіз ұшқанда талмай жинақы ұшу үшін қырандардың сүйектері ықшам, бірімен-бірі тұтаса біткен, дене құрылысы жұмыр келеді. Бұл ұшу мерзімін ұзартатын негізгі факторлардың бірі.
Саят құстарының денесінің жинақылығы көбіне арқа омыртқа, құйымшақ және төс сүйекке байланысты. Лашын, сұңқар тұқымдастарының арқа-мойын омыртқалары буынсыз, қайнаса біткен деп сипатталады; сондықтан олар әрі ұшқыр, әрі тегеурінді.
Төс сүйек пен арқа омыртқа – денені тұтастырып тұратын орталық мүшелер. Бұларға бұғана, қарсүйек, жауырын сияқты сүйектер жалғаса бітіп, денеге ерекше қуат береді. Қазақ саятшылары бұғананы «төс айшық» деп атайды.
Қанат сүйектері және шапшаңдық
Ұшқырлыққа тікелей әсер ететін негізгі мүшелердің бірі – иық және топшы сүйектері: жауырын, тоқпақ жілік, шынтақ, білезік сүйектері. Құс ұшқанда қанатын тежеп күш алуы осы сүйектердің мықтылығына байланысты.
Ұзын ұшатын қауырсындар (шалғы) көбіне топшы мен білек сүйектерден салаланып өседі. Сондықтан топшы сүйектер ұзын әрі шымыр болады. Қаршыға, тұйғын, қырғи сияқты құстардың сыпылдап, шапшаң ұшуы қанат сүйектерінің өте қолайлы бітімінен деп түсіндіріледі.
Бас сүйек, көз және томаға орны
Қырандардың бас сүйегі құйған болаттай шымыр, желке жағы сыпырықтанып тұрады. Өткір, қырағы көздерінің еркін қозғалуы үшін көз ұясы кең біткен, жарқабақтары жан-жағына жоғары-төмен қарауға мүмкіндік береді. Іздеген жемін қиядан көруі – осы құрылыммен байланысты.
Қырағылықтың тағы бір себебі ретінде қарақұстағы сүйектің желкеге қарай шодырая бітуі айтылады. Саятшылар құсқа томаға кигізгенде, оны осы шодыр басқа дәл орнатады.
Қыранның қаруы: тұмсық пен тұяқ
Көк мүйіз болат тұмсық
Қыранның ең мықты қаруының бірі – көк мүйіз болат тұмсығы. Ол жемді боршалап, етін сүйегінен айырып жеуге қызмет етеді. Тұмсығы берік, ішке қарай имие біткен үшкір қармағы болады; самқайтын жиектері де аса өткір, кейбіреуінде қияқтанып тұрады.
Көз алдының күс басқан қабығы (кеңсірік қабығы) құстың тегіне, жасына қарай қызыл, жасыл, сарғылт, көгілдір-қоңыр болып әртүрлі көрінеді. Бұл – қай текке жататынын танытатын негізгі белгілердің бірі.
Танау тесігінің пішіні де өзгеше: бүркіт, қаршыға тектестерде сопақтау «жарма тесік», ал сұңқар, лашын тектестерде дөңгелене келген тік «шұңқыр тесік» сипатында кездеседі.
Алмас тұяқ және тегеурін күші
Екінші зор қаруы – алмас тұяқтары. Тұяқ аңды бұлжытпай ұстап, кенеттен іліп әкетуге керек. Сондықтан тұяқтары аса тегеурінді, жарғыш үшкір, желбесін құстарды бүріп қысса мытып жіберетіндей қабілетті болады.
Аяғы сердиген ұзын емес, ықшам әрі берік жаралған. Үш саусағы алға, біреуі артқа қарай бітіп, саятшылар тілінде алға біткені «жембасар», артқа біткені «тегеурін» деп аталады.
Тегеуріннің қуаты бұлшық ет пен тарамыс сіңірлердің айқаса біткен берік құрылымына байланысты: тұяқ қысып-жазылғанда, тарамыстың ирегі буындағы сіңір қырына дәл келіп, қыспақ күшін арттырады. Сол себепті шеңгелге түскен құс темір қысқышқа түскендей жаншылады.
Ілу тәсілі: қаршыға мен сұңқардың айырмасы
Қаршыға, тұйғын тәрізді құстар аңды кенеттен іліп түсіп, жалма-жан тегеуріннің астына салып сығымдап жарады. Олардың тұяғы салалырақ, ұзындау, ұстауға оңтайлы әрі алмастай өткір келеді; сондықтан ашық жерде де, бұта-қамыс арасында да олжасын тез іледі.
Ал сұңқар тұқымдастары (лашын, ителгі) көбінесе ілуден гөрі басқа әдіске бейім: алатын жемін артқы тұяғымен теуіп түсіру тәсілі басымырақ сипатталады.
Ішкі мүшелер: өкпе, жүрек, қан, ас қорыту
Тыныс алу және ұзақ ұшу
Саят құстарының ішкі мүшелерінде ерекше көзге түсетіні – тыныс жолдары (өкпе), қан сауыттары және асқазаны. Олардың өкпесі талмай, ентікпей ұзақ ұшуға бейімделген: ауа мен оттегіні мол жұту үшін өкпесі кеу, обығыр, ал өкпе қалталары сыйымды келеді. Бұл демді тез шығаруға, ұзақ ұшқанда денені «желпіндіріп» отыруға мүмкіндік береді.
Жүрек және қан бітісі
Ұзақ әрі биіктеп ұшу үшін жүрегі де шымыр, ықшам. Мәтінде бүркіттің жүрегі дене бітісіне шақ салыстырмалы түрде шағын, биіктеп сыза ұшуға бейімделген деп суреттеледі.
Үзбей оттегімен «дем алып» отыруына байланысты қан құрамының да өзгешелігі айтылады: қызыл қан түйірлері өте ұсақ болып, оттегіні көбірек жинауға мүмкіндік береді деген тұжырым беріледі.
Ас қорыту жолы және жемсау
Қырандардың аузы үлкен, көмекейі созылыңқы, жұтуға кең, тілі оралымды. Сілекей бездері де күшті; әсіресе, бүркітте жақсы дамығаны аталады. Көмекейі кең, өңеші созылғыш болғандықтан, ол етті сүйегімен жұтса да қиындық көрмей өткізе алады.
Жем алдымен бөтегеге түседі: ол өңештің түбіне біткен дорба тәрізді жұмыршақ қарын. Бөтеге – ұзаққа ас қорын жинауға арналған «қосалқы сауыт» қызметін атқарады; бір толтырып алса, құс келесі жемге дейін шыдай береді.
Асқазанның екі бөлшегі
Саят құстарының ас қорыту «сауыттары» екі бөліктен құралады: бірі – фермент бөлетін безді бөлік, екіншісі – мүскілді бөлік. Қиын қорытылатын асты (шеміршек, қауырсын, сүйек) қорыту үшін тұз қышқылы мен пепсин қажет; безді бөлік осыны дайындаса, мүскілді бөлік жиналған жемді қорытып отырады.
Пепсин жұмыртқаның ағы секілді заттарды қорытса, тұз қышқылы көбіне сүйекті ерітеді. Алайда сүйекті барлық саят құстары бірдей қорытады деуге болмайды: мәтінде бүркіт сияқты алпауыттары ғана жақсырақ қорытады деген ишара бар.
Қомағайлық емес, төзім
Қырандар жемге түскенде оны екі аяғымен мықтап басып, алдымен жүнін түтіп, тазартып барып тұмсығын «қызыл жемге» салады. Қауіпсіз-қатеріне қарай, жемін сол жерде тез жеп бітіруге тырысады немесе қызғанып басқа жерге әкетеді.
Дегенмен саят құстары обыр емес: көбіне жұғымды, жылы, жұмсақ жерін ғана жеп, өз уақытымен сіңіреді. Бөтегесіне қоректі мол толтырып алған түз бүркіттері кейде 10–15 күнге дейін жем тілемейтіні, ал кей тәжірибеде бір айдан артық аштыққа шыдағаны да айтылады.