Гейзерлер - жер астынан мезгіл - мезгіл фонтан тәрізді атқылап шығатын ыстық бұлақтар
Гейзер дегеніміз не?
Гейзерлер — жер астынан мезгіл-мезгіл фонтан тәрізді атқылап шығатын ыстық бұлақтар. Олар — оқтын-оқтын ыстық су мен бу атқылайтын табиғи су көздері (қайнар, бұлақ).
Негізгі белгісі
Атқылау циклмен қайталанады: атқылау кезеңі мен тыныштық кезеңі алмасып отырады.
Қайда пайда болады
Магма ошағынан жылу үздіксіз келетін, жанартаулық әрекеті тоқтамаған немесе таяуда ғана тоқтаған аймақтарда.
Атауы
«Гейзер» сөзі исланд тіліндегі geysa — «саулау, шапшу» деген мағынаны білдіреді.
Таралу аймақтары
Гейзерлер Камчатка түбегінде (Ресей), Исландияда, АҚШ-тағы Йеллоустон ұлттық паркінде, Калифорнияда, Канадада, Қытайда, Жаңа Зеландияның Солтүстік аралында және Жапонияның кейбір жерлерінде кездеседі.
Көзге түсетін өңірлер
- Камчатка (Ресей)
- Исландия
- Йеллоустон ұлттық паркі (АҚШ)
- Канада
- Қытай
- Жаңа Зеландия (Солтүстік арал)
- Жапонияның кейбір өңірлері
Сыртқы пішіні және атқылау ырғағы
Сыртқы пішіні
Гейзердің сыртқы пішіні әртүрлі болуы мүмкін: кішігірім қиылған конус, аласа әрі жайпақ шұңқыр, кейде ор тәрізді қалып.
Цикл ұзақтығы
Атқылау циклінің ұзақтығы тұрақты болса — жүйелі гейзер, ал өзгермелі болса — жүйесіз гейзер деп аталады.
Атқылау кезеңі
Минуттармен немесе ондаған минутпен өлшенеді.
Тыныштық кезеңі
Бірнеше минуттан бірнеше сағатқа, тіпті күндерге дейін созылады.
Судың құрамы мен температурасы
Гейзерден лықсып шығатын су көбіне жауын-шашынның жерге сіңуінен жиналады. Әдетте ол біршама таза әрі аз минералданған болады (шамамен 1–2 г/л).
Температура
100–130°C
Жер астындағы қысым жағдайында қызған су қайнау нүктесінен жоғары температурада болуы мүмкін.
Минералдануы
1–2 г/л
Көп жағдайда қатты тұздар мөлшері төмен болады.
Негізгі компоненттері
Хлоридтер, карбонаттар және кремнеземдер басым келеді.
Белгілі гейзерлер: Камчатка, Исландия, Йеллоустон және Жаңа Зеландия
Камчатка
Камчаткадағы ірі гейзерлердің бірі Кихпиныч жанартауы маңында, Гейзерная өзенінің аңғарында 1941 жылы табылған. Бұл өңірде жалпы жүзге жуық гейзер бар.
Ең ірісі — «Великан»
- Ыстық суды шамамен 40 м биіктікке атқылатады
- Будыр бірнеше жүз метрге дейін көтеріледі
Исландия және Йеллоустон
Исландияда отызға жуық гейзер кездеседі. Ал АҚШ-тағы Йеллоустон ұлттық саябағында екі жүзге жуық гейзер бар.
Йеллоустондағы ең ірі екеуі
Бу мен су шамамен әр 53–70 минут сайын және үш күндік ырғақпен 40–42 м биіктікке атқылайды.
Ваймангу (Жаңа Зеландия)
Жаңа Зеландияда 1904 жылға дейін әлемдегі ең ірі гейзер ретінде Ваймангу әрекет еткен. Күшті атқылау кезінде суы 450 м биіктікке дейін көтеріліп, әр атқылауда шамамен 800 тоннаға жуық ыстық су атқылап тұрған.
Гейзер қалай пайда болады?
Гейзердің пайда болуы жер астында (шамамен 100–150 м тереңдікте) суға толы үңгірлер, қуыстар және оларды өзара байланыстыратын арналар жүйесінің болуымен түсіндіріледі.
1-қадам
Жауын-шашын суы жер астына сіңіп, қуыстарды толтырады.
2-қадам
Тереңдегі жанартау ошағынан келетін жылудың әсерінен су қызады.
3-қадам
Температура қайнау нүктесінен жоғарылап, су лезде буға айналады.
4-қадам
Будың қысымы үстіндегі суды жоғары шапшытып, жер бетінде фонтан пайда болады.
Нәтижесінде ыстық су жоғары атқылап, бу будақтап шығады — гейзердің ең әсерлі көрінісі осылай қалыптасады.
Практикалық қолданылуы
Гейзердің буы мен ыстық суы тұрғын үйлерді, ғимараттарды және көшетханаларды жылытуға, сондай-ақ электр энергиясын өндіретін қондырғыларда пайдалануға жарайды.
Жылыту
Тұрғын үй мен қоғамдық ғимараттарды жылыту жүйелерінде.
Ауыл шаруашылығы
Көшетханалар мен жылыжайларды тұрақты жылумен қамтамасыз ету.
Электр өндіру
Геотермалдық энергия қондырғыларында бу қуатын пайдалану.
Пайдаланылған әдебиеттер
-
Русско-казахский толковый географический словарь. Жалпы редакциясы: ҚазКСР ҒА академигі, проф. С. К. Кенесбаев және филология ғылымдарының кандидаты А. А. Абдрахманов. Алма-Ата: «Наука» баспасы, 1966. 204-бет. (Қазақ КСР Ғылым академиясы. Тіл білімі институты. Физикалық география секторы). Құрастырушылар: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.