Қазақша рефераттар

Қазақтар мен Ресей арасындағы сауда сабақтастығы

XV–XVII ғасырлардағы Қазақ хандығы: халық және шаруашылық

Негізгі ұғымдар

  • жер өңдеу
  • күйме
  • хисар
  • вакф
  • мүлік
  • мардинар
  • рийат
  • Ясы
  • Сайрам
  • Сығанақ

Мақсаты

XV–XVII ғасырлардағы Қазақ хандығының экономикалық даму тарихын ұлттық-дәстүрлі ерекшеліктерімен бірге қарастырып, негізгі ұғымдарды жүйелі меңгерту.

Жоспар

  1. 1 Ұйым/қоғам құрылымындағы ұғымдардың жүздік бөлініс арқылы өзгеруі.
  2. 2 Мал және үй шаруашылығы. Жер өңдеу.
  3. 3 Кейінгі ортағасырлық Қазақстан қалалары: қалалар мен қала тұрғындарының саны; қала құрылымы; қаланың жер иеленуі.
  4. 4 Салық жүйесі және оған қатысты ұғымдар (күйме, хисар, вакф, мүлік, мардинар, рийат).

Бекіту сұрақтары

  • Қазақстанның кейінгі ортағасырлық қалаларын атаңыз.
  • Қалалар мен қала тұрғындарының саны туралы не айтуға болады?
  • Қалалардың құрылымы туралы не білесіз?
  • Қалалардың болуы нені білдіреді?

XVII ғасырдың соңы – XVIII ғасырдың басы: дәстүрлі шаруашылық дағдарысының алғышарттары

Бұл бөлім қазақ қоғамының шаруашылық жүйесіне сыртқы саяси қысымның (соғыс, отаршылдық, протекторат) ықпалын және оның кеңістікке, қоныстануға, саудаға тигізген салдарын қарастырады.

Негізгі ұғымдар

  • протекторат
  • отаршылдық
  • қазақ–жоңғар соғыстары

Мақсаты

XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басында дәстүрлі шаруашылықтың дағдарысқа ұшырауының себептері мен алғышарттарын деректер негізінде көрсету.

Жоспар

  1. 1 Қазақ–жоңғар соғыстарының негізгі себептері.
  2. 2 Ресейдің отаршылдық саясатының басталуы.
  3. 3 Қазақ жүздерінің Ресей протекторатына өту үдерісі.

1) Қазақ жерін отарлаудағы патша үкіметінің іс-шаралары

XVII–XVIII ғасырларда Қазақстанның солтүстік және солтүстік-батыс өңірлерін негізінен Орта жүз бен Кіші жүз қазақтары қоныстанды. Орта жүз рулары солтүстік-шығыс, оңтүстік-шығыс және Орталық Қазақстанда мекендеп, Сарысу, Нұра, Есіл (Ишим), Тобыл, Торғай өзендері бойындағы кеңістіктермен, сондай-ақ башқұрттардың Орал маңындағы қоныстарымен шектесіп жатты. Кіші жүз қазақтары Қарақұмға дейін, Арал теңізі жағалауы, Түркістан өңірінің шет аймақтары және солтүстікте Ор, Елек, Жайық өзендері бойымен қоныстанды.

Маңызды салдар

Жоңғар шапқыншылықтары Орта жүз бен Кіші жүздің ата қоныс аумақтарына өзгеріс енгізіп, көшіп-қону бағыттарын қайта құруға мәжбүр етті: Орта жүздің бір бөлігі Жайықтың жоғарғы ағысына қарай ығысып, Тобыл, Есіл, Ертістің төменгі сағаларына тәуелді бола түсті; Кіші жүз қоныстары Каспий теңізі мен Жайық–Еділ аралығына қарай жылжыды.

Осы кезеңде Қазақ даласы Ресей мен Қытай сияқты ірі державалардың геосаяси назарында болды. Ресей XVI ғасырдан бастап аумағын біртіндеп кеңейтіп, XVIII ғасырдың басында әскери-сызықтық бекіністер жүйесін құру арқылы қазақ жеріне «сыналай» ене бастады. Жаңа шептер жүргізілуіне байланысты шамамен 70 000 шаршы шақырым жер алынды; ескі шептен оңтүстікке қарай 200 шақырым ішкерілей жылжытылған өңірлерде қазақ жерінің шекарасы ығыстырылды. Ертіс бойында да шеп 50 шақырымға оңтүстікке жылжыды.

Көш жолының бұзылуы

Жерден айырылу көшпелі шаруашылықтың көпжылдық көшу маршруттарын бұзып, жайылымды тарылтты және шаруашылық тұрақтылығына соққы берді.

Әскери бақылау

Бекіністер әскери күшті орнықтырып, жергілікті қарсылықты басуға арналған тірек пункттерге айналды.

Солтүстік Қазақстанда бекіністердің салынуы (Звериноголовская – Петропавл – Омбы бағытындағы және «Горькая линия» бекіністері) Ресейдің отарлау саясатының нақты алаңына айналды. 1762 жылғы 6 тамыздағы Сенат бұйрығымен шеп бойына жер аударылғандар мен қоныстанушылар орналастырылды: XVIII ғасырдың 60-жылдарында Сібірден жер аударылғандар, Польша жерінен көшірілген помещик-шаруалар, қашқындар және Ресейден келген еріктілер қоныстандырылды.

Бекіністер жүйесі арқылы империя екі мақсатты қатар шешті: біріншіден, әскери қатысуды күшейтті; екіншіден, қоныстандыру арқылы жергілікті халықтың кеңістіктік тұтастығына ықпал етіп, әкімшілік-аумақтық атауларды да өзгеріске түсірді. Нәтижесінде аймақ «Орынборлық» және «Батыс Сібірлік» әкімшілік бірліктеріне бөлініп, құжаттық-ресми қолданыста «Орынборлық және Сібірлік қырғыздар (қазақтар)» атауы тарады.

Шептердің кеңеюі және шектеулер

  • Жоғарғы Жайық (Верхнеяицкая) линиясы, Ойыл өзені бойындағы бекіністер, Красногорская (Қызылжар) және Ор дистанциялары сияқты тірек жүйелері құрылды.
  • Қазақтардың тығыз қоныстанған жазғы жайлаулары арқылы Ордан Троицкіге дейін жаңа бекініс желісі тартылып, бұрынғы пайдаланылатын кеңістік күрт шектелді.
  • 1832 жылғы нұсқаулар бойынша әскери казактарға бекіністерден 15 шақырымға дейінгі аймақты пайдалануға құқық беріліп, жер тапшылығы тереңдеді.

Жерден айырылу мен жайылымның тарылуы әлеуметтік наразылықты күшейтті. Деректерде арғын руы өкілдерінің Тобыл, Тоғызақ, Аят өзендері бойындағы құнарлы қоныстарынан айырылғанын, мал шаруашылығын жүргізудің қиындағанын атап көрсететін шағымдар кездеседі. Бекіністер салу жұмыстары 1836 жылға дейін үздіксіз жүргізіліп, кейін 1843–1847 жылдары Аманқарағай (Құсмұрын) бекінісі мен Орынборлық (Торғай) бағытындағы ірі форпосттар тұрғызылды. Бұл бекіністер «Жаңа линия» және «Горький линия» арқылы қамтамасыз етіліп отырды.

Аманқарағай бекінісінің негізі 1843 жылы қаланып, Орынбор және Сібір қазақтарының территориялық шегінде орнықты. Нәтижесінде жергілікті қазақтардың бір бөлігі Торғай өзені жаққа қарай көшіп, жазғы жайлауларынан айырылды. Кей деректерде құнарлы жерлердің ауқымды көлемде (миллион десятина деңгейінде) тартып алынғаны айтылады.

2) Қазақтар мен Ресей арасындағы сауда байланыстары

Қазақ–Ресей байланысының алғашқы әрі негізгі бағыттарының бірі сауда қатынастары болды. Қазақ жерінің Ресей ықпалына біртіндеп тартылуымен қатар сауда да жолға қойылып, уақыт өте келе кеңейе түсті. XVIII ғасырдың бірінші ширегінде Шығыс Қазақстан мен Алтай өңіріндегі сауда қатынастары көбіне айырбас түрінде жүрді.

Қазақ тарапынан

Мал және оның өнімдері (тері, жүн, май, т.б.).

Ресей тарапынан

Өнеркәсіп тауарлары, астық, ыдыс-аяқ, әшекей, шай, қант, күнделікті бұйымдар.

Әсері

Тұрмыс құрылымының өзгеруі, жаңа байланыстардың күшеюі, тауар-ақша қатынастарына өту.

Сауда көбіне Ямышево (1720), Семей (1754), Железинск (1764) қамалдары мен кедендері арқылы жүрді. 1758 жылы Жоңғар мемлекеті талқандалғаннан кейін айырбас саудасы айрықша қарқын алды. Ақшасыз айырбаста «жалпы балама» ретінде бір жылдық тоқтының құны қолданылғаны айтылады. Бұл үлгі XVIII ғасыр мен XIX ғасырдың бірінші жартысында дала өңірінің едәуір бөлігін қамтыды.

Айырбас сауданың логикасы

Қазақтар шекаралық қоныстарға мал, тері, жүн әкеліп, оны нан, астық, шай, қант, мақта өнімдері және әртүрлі тұрмыстық заттарға айырбастады. Сауда нүктелері бірте-бірте тұрақты орталықтарға айналды.

Патша үкіметі сауданы кеңейтуге мүдделі болды, өйткені айырбас Ресей үшін тиімді еді: ішкі нарықта өтімі төмен немесе сапасы нашар өнеркәсіп тауарлары малға және оның өнімдеріне айырбасталып, кәсіпорындар арзан шикізатпен қамтамасыз етілді. Деректерде көпестердің жергілікті халықты бағадан бейхабарлығын пайдаланып, алдауға тырысқаны, тіпті арақ арқылы ықпал еткені де көрсетіледі.

Назар аударатын құбылыстар

  • Сауда қазақ даласын Ресей өнеркәсіп тауарларының өткізу аймағына айналдырды.
  • XIX ғасырдың ортасында өсімқорлық (тауарды қарызға беру) кең етек алды.
  • Сауда арқылы империялық әкімшілік өңірдің шаруашылығы мен әлеуметтік ахуалын тереңірек танып, бақылау құралдарын күшейтті.

XIX ғасырдың бірінші жартысына дейін қазақ–орыс саудасы айырбас түрінде басталып, біртіндеп тауар-ақша қатынастарына ауысты. Саудадан түскен алым-салық мемлекеттік қазынаға тұрақты түсім болып құйылды. Семей өңірінде айырбас алаңдары да кезең-кезеңімен құрылды: 1764 жылы Семейден 15 шақырым жерде Ертістің солтүстік жағалауында арнайы айырбас алаңы ашылып, кейін Өскемен, Железинск, Бұқтырма бағыттарында да сауда нүктелері көбейді.

Сауда инфрақұрылымын ынталандыру

Үкімет шет аймақтағы сауданы күшейту үшін сауда өкілдеріне агенттер, тілмаштар, жол бастаушылар бөлді; капитал жинақталуын қолдау мақсатында кейбір санаттағы саудагерлерге белгілі көлемде капитал болған жағдайда бірнеше жыл сауда салығынан босату сияқты жеңілдіктер қарастырылды. Кей саудагерлер өз қаражатына Аягөз, Қапал, Көкпекті сияқты нүктелерде сауда алаңдарын салуға міндеттелді.

Бекіту сұрақтары

  • XVII ғасырдың соңындағы экономикалық дағдарысқа не себеп болды?
  • Дәстүрлі қазақ қоғамының тұтас жүйесінің ыдырауына қандай факторлар әсер етті?
  • Сыртқы сауда кімдермен жүргізілді?