Балқаш экожүйесінің бұзылуының зардаптары

Экологияның күрт нашарлауы — адамның табиғатқа антропогендік әсерінің күшеюімен тікелей байланысты. Атмосферадағы көмірқышқыл газының концентрациясы артқан сайын климат өзгеріп, орташа температура көтеріледі.

Энергия көзі ретінде көмір, мұнай және табиғи газды кең көлемде пайдалану, көліктің көбеюі және индустрияның үдеуі бұл үдерісті жылдамдатады. Температура көтерілсе, әлемнің бір бөлігінде құрғақшылық күшейеді, басқа аймақтарда жауын-шашын көбейіп, су тасқыны жиілейді. Полюстердегі мәңгі мұздардың еруі жағалауларды су басу қаупін арттырады.

Мұндай өзгерістер ауыл шаруашылығы өнімділігін төмендетіп, халықтың қоныс аударуын, әлеуметтік қысымның күшеюін туындатуы мүмкін. Сондықтан табиғатты қорғау мәселесі бүкіл әлемдік проблемаға айналды.

Экологиялық проблемалар дегенде ең алдымен Арал, Балқаш, Каспий және Семей қасіреттері еске түседі. Арал теңізі — Қазақстанның табиғи інжу-маржаны. Экологиялық апатқа ұшырағанға дейін оның тереңдігі 30–60 м, тұздылығы шамамен 10–12% болып, кәсіптік бағалы балықтарға бай экожүйе еді.

1960-жылдардың ортасынан бастап өңірді шаруашылыққа игеру күшейді: суармалы егістік көлемі артты, Амудария мен Сырдария бойындағы халық саны өсті, суға сұраныс көбейді. 1970–1980 жылдары Аралға құятын су көлемі күрт азайды. Нәтижесінде теңіз деңгейі төмендеп, су айдыны ондаған шақырымға шегінді, тұздылық бірнеше есе өсті.

Сонымен қатар тыңайтқыштар мен химиялық препараттарды қолдану бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті. Құрғаған теңіз түбінен көтерілген тұзды шаң желмен таралып, ауыл шаруашылығына, табиғи ландшафттарға және адам денсаулығына ауыр зардап әкелді.

Балқаш көлі — Қазақстандағы ең ірі экожүйелердің бірі. Ол шөлейт және шөл белдемінде орналасқандықтан климаты шұғыл континентті, булануы жоғары. Сондықтан су деңгейі табиғи жағдайда да құбылмалы келеді.

Соңғы онжылдықтарда Балқаштың экологиялық жағдайы күрделене түсті. Негізгі себептердің бірі — Қаратал, Лепсі, Ақсу сияқты өзен суларының едәуір бөлігі суармалы егіске жұмсалып, көлге жетпеуі. Бұған қосымша Іле өзені бойындағы Қапшағай су қоймасы мен су реттеу инфрақұрылымдары да әсер етті.

Іле–Балқаш алабының ауыл шаруашылығында кеңінен пайдаланылуы нәтижесінде Балқашқа құятын су көлемі азайды. Бұл табиғи тепе-теңдіктің бұзылуына, жағалаудың кебуіне, тұзды шаңның көбеюіне және биоәртүрліліктің төмендеуіне әкелді.

Каспий теңізі — жер шарындағы ең ірі тұйық су айдыны. Ол Еуропа мен Азияның түйіскен тұсында орналасқан, табиғи жағдайлары алуан түрлі: солтүстік-шығысында континенттік, оңтүстік-батысында субтропиктік сипат басым.

Каспий қайраңы — өсімдіктер мен жануарлар үшін аса қолайлы орта. Тұйық айдын болғандықтан эндемик түрлер көп. Ең құнды байлықтарының бірі — бекіре тұқымдас балықтар: дүниежүзілік қордың елеулі бөлігі осы теңізге тиесілі.

Сонымен қатар Каспий — құстардың да маңызды мекені: жағалауларында миллиондаған құс қыстайды және ұшып өтеді. Мұндай табиғи байлық антропогендік қысым күшейген жағдайда өте осал болатынын естен шығармау қажет.

Қоршаған ортаның ластаушы көздерін шартты түрде бірнеше топқа бөлуге болады. Бұл жіктеу табиғатты қорғау шараларын жоспарлауда маңызды.

Экологиялық апаттардың алдын алу үшін халықаралық деңгейде бірқатар маңызды құжаттар қабылданды. 1992 жылы Рио-де-Жанейрода өткен БҰҰ конференциясында климаттың өзгеруі туралы рамкалық конвенция қабылданып, оған көптеген елдер қол қойды. Қазақстан да бұл үдерістерге қосылды: 1995 жылы Конвенцияны бекітті, кейін Киото хаттамасына қол қойды.

Киото хаттамасының тетіктері шығарындыларды қысқарту міндеттемелерін ғана емес, сонымен бірге инвестиция тарту, бірлескен жобаларды іске асыру, таза даму механизмдеріне қатысу, энергия тиімділігін арттыру үшін жаңа технологиялар енгізу сияқты экономикалық мүмкіндіктерді де ашады.

Табиғатпен тіл табысу үшін өндірісті экологияландыруға бағытталған нақты шаралар қажет. Ал табиғатты қорғау барлық елдер күшін біріктіргенде ғана нәтижелі болады.