Кешкі сағат сегіздер шамасы
Көркем проза
Ерлі-зайыпты Келлерлер театрдан кеш шықты. Осы кеште ауасы күңгірт, бұлыңғыр, сегіз ғасыр бойы бетіне собордың бейнесі түсіп, майда толқындары жүзін өрнектейтін өзені бар тып-тыныш герман қаласы Вагнер музыкасына әбден тойғандай еді.
Театрдан кейінгі түн
Театрдан шыққан соң Келлер әйелін ақ шарабымен атағы шыққан жақсы бір қабаққа алып барды. Тек түнгі екілер шамасында ғана ішіндегі жарығы адамға жайсыз тиетін бір автомобильмен қаңырап жатқан өлі көшелерді қуалап, темір қақпалы еңселі жер үйге жетті.
Президент Крюгерге қатты ұқсайтын, төртбақ келген қарт неміс Келлер бірінші болып сыртқа шықты. Шам жарығында жапырақтардың алашұбар көлеңкелері аяқ астында жыбырлап қозғалады. Алдымен жарық оның аппақ крахмал омырауына түсті; соңынан көйлектегі асыл тастардың талшықтары жылт-жылт етіп, әйелі де толық аяғын соза басып түсті.
Үй ішіндегі хабар
Ауыз бөлмеде оларды жүгіре басып қарсы алған қызметші әйел Чорбтың келіп кеткенін жеткізді. Варвара Климовна Келлердің әлі ажарын жоғалтпаған дөңгелек жүзі дір ете түсіп, ішкі толқыныстан қып-қызыл болып кетті:
— Ол сізге не деді? Оны ауырып қалды деді ме?
Қызметші әйел әңгімені соза түсті. Келлер қысқа қырқылған ақ шашын сипап тұрды; жалпақ, терең әжімді маймыл беті одан сайын қартайып, салбырап қалғандай.
— Таң атқанға дейін күте алмаймын. Дәл қазір соған баруымыз керек, — деді Варвара Николаевна басын шайқап, орыс паригін жапқан жеңіл орамалының ұшын қыса түсіп. — Ой, Құдайым-ай... Бір ай бойы хат жазбағаны тегін емес қой.
Келлер жұдырығымен цилиндрінің бүгіліп қалған жерін түзеп, көмейден шығатын анық орысшасымен: — Бұл адам, сірә, есінен адасқан. Егер ол шынымен ауырып жүрсе, оны қалайша тар, қапас қонақ үйге апарған? — деді.
Чорбтың үнсіздігі
Әрине, олар «қызымыз ауырып қалды» деп қателескен еді. Чорб қызметші әйелге солай десе ғана олармен сөйлесу оңайырақ болатынын ойлаған. Ал шындығында, ол шетелге жалғыз келген; енді ғана әйелінің қалай өлгенін және неге хат жазбағанын түсіндіру керек екенін ұққан.
Мұның бәрі өте қиын еді. Өз қайғысын тек өзі ғана көтергісі келгенін, оны басқа адамдармен бөліскісі келмегенін қалай түсіндірмек? Оның өлімі жұрт бұрын-соңды еске алмағандай сирек, таза әрі адал өлім еді: ажал электр тогынан келді.
Естеліктің ізі
Көктемнің бір күнінде Ниццадан он шақырымдай жердегі ақ шоссемен келе жатып, ол күлімсірей дауыл құлатқан бағананың қатерлі сымын ұстап қалды. Сол сәттен бастап Чорб үшін дүние өзге арнаға ауғандай болды. Өлі денені жақын маңдағы деревняға көтеріп апарғанда да, бәрі оған бөтен, жат көрінді.
Ниццеде жерлемек болғанда көкжөтел пастор сұрақтың астына алып, ананы-мынаны қазбалап мазасын алды. Чорб салғырт жымиды да, күні бойы жағажайда отырып түрлі-түсті ұсақ тастарды бір қолынан екінші қолына ғана аударды. Содан кейін жерлеуді күтпей, неке сапарында бірге жүрген жолдардың бәрін қайта басып өтіп, Германияға бет алды.
Ол жолай өздеріне әсер еткеннің бәрін қайта іздеді: айрықша сорайған жартастарды, күміс-сұр ұлутастармен қапталған үйді, қара шыршаны, аппақ сарқырап аққан ағыстың үстінен өтетін көпірді, тұман моншақтарындай тізілген телеграф сымдарын — қасіреттің елесіндей.
Ол екеуі қатар жүрді: әйелінің биік өкшелі етікті аяғы жүрдек, бұтадан жапырақ үзіп не жартасты сипап өтетін қолы да тыным таппайтын. Чорб оның секпіл шалған алақандай жүзіне, толқындар шашып кеткен шыны сынықтарындай кең, алалы көздеріне қарап қоятын.
Ол екеуі көріп, әсерленген ұсақ-түйектің бәрін қалдырмай, жадында сақтап қалса, оның бейнесі мәңгілікке орнығып, ғұмыры ұмытылмайтындай көрінді. Бірақ түн сайын ол азап шегетін: оның түнде елестеп келуі үрейлендіретін. Үш аптаға созылған сапарда ұйықтамады деуге де болатын.
Қалаға қайта оралу
Содан ол екеуі танысып, некелескен өткен күзде бірге келген, мүлгіген тып-тыныш қалаға мас адамдай мең-зең күйде жетті. Кешкі сегіздер шамасы. Үйлердің ар жағынан сорайып көрінетін собор мұнарасы күн батардағы шұғыладан қап-қара болып тұратын. Вокзал алдында баяғыша жүдеу-жадаулы ат айдаушылар үйме-жүйме. Газет сатушылар да кешті басына көтеріп айқайлап жүр.
Чорбтың қолында шабадан мен үлкен сары сандық бар еді. Оларды арбаға тиеп, қалаға кірді. Әйелі осылай қыдырғанды жақсы көретін.
«Бұрынғы жер»
Қалалық операның бұрышындағы тұйық көшеде үш қабатты көне, көңілді құлазытатын қонақ үй бар: бөлмелерін бір аптаға да, бір сағатқа да бере береді. Жүзі бозарыңқы, созалаң жүретін малай Чорбты сыз бен капуста иісі аңқыған бұралаң дәлізбен жетелеп, бір нөмірге кіргізді.
Кереует үстіне ілінген суреттегі суға түсіп жатқан қызды көргенде, Чорб бірден таныды: дәл осы бөлмеде ол әйелімен алғашқы түнін өткізген еді.
Ол кезде қалыңдығына бәрі қызық болатын: дәлізде жүрегі лоблып тұрған пиджаксыз семіз адам да, осындай қаусап тұрған қонақ үйде жатқандары да, жуынатын ыдыста қалқып жүрген ақшыл шаштар да. Ең қызығы — «үйден жасырынып қалғандары» еді.
Сол күні шіркеуден келген бойда ол төменде қонақтар үстел басына жиналғанша киім ауыстырып алайын деп жоғарыға жүгіріп кеткен. Әсем фрак киген Келлер әжім-әжім маймыл бетімен күлімсіреп жұрттың арқасынан қағып, шнапсты өзі үлестірген. Ал Варвара Климовна жақын достарын ертіп, жаңа тұрмыс құрғандардың жатын бөлмелерін көрсетіп жүріп, сыбырлап қана апельсин түстес құс төсекті, «Біз өлгенше біргеміз» деген жазуы бар кілем үстіндегі екі туфлиді иегімен меңзейтін.
Варвара Климовна ол түні бойы жылады: Чорб — кедей эмигрант, әдебиетші — оларға күмәнді көрінді. Олар шарапқа да, полицияға да шығынданды, бірақ ештеңе өзгермеді. Жас жұбайлар жолға шыққаннан кейін шал операның артындағы тұйық көшедегі қонақ үйді барып көрді; содан бері әлгі қап-қара, қаусап тұрған үй қылмысты еске түсіретіндей жеккөрінішті болып қалған.
Бөлме: дыбыс, көлеңке, үрей
Чорб сандықты кіргізгенше суретке қарап тұрып қалды. Есік жабылғаннан кейін ол сандыққа еңкейіп, қақпағын ашты. Бұрыштағы қабырғаға жапсырылған қағаздың салбыраған етегінің астынан тышқан жылт ете түсті. Ол селк етіп бұрылды.
Төбедегі шнурға ілінген шам жай ғана теңселіп тұрды. Кушеткаға түскен шнур көлеңкесі қисық-қыңыр. Бір кездері ол дәл сол кушеткада ұйықтаған еді. Әйелі бала құсап балбырап ұйықтайтын. Сол түні ол оны бір рет қана сүйген — басқа ештеңе болған жоқ.
Тышқан тағы жылт етті. Кейде құлақты жарып жіберетін айқайдан да жаман естілетін әлсіз дыбыстар болады. Түнгі көбелек шамға сарт етіп соғылды. Чорб есікті жұлқып ашып, сыртқа шықты.
Көшедегі ескі бақыттың иісі
Басқышпен түсіп келе жатып ол қатты шаршағанын сезді; мамырдың дымқыл ауасынан басы айналды. Бульварға бұрылып, аяғын жылдамдата басты: алаң, салт атты тас ескерткіш, түнгі қаланың қара бұлттары.
Қазір ағаштар гүлдеп тұр, ал ол кезде күз еді. Үйлену тойының алдында екеуі ұзақ қыдырған. Көшенің бетін жауып тастайтын сарғылт, ашқылтым иісті дымқыл жапырақтар жанға қандай жайлы болатын. Сол күндердегі бұлыңғыр аспан аппақ мұнар жамылып, жыртылған көгілдір қағаздай көрінетін.
Темір шарбақтың ар жағынан қайың діңгектері көрінеді; кейбірін шырмауық құндақтап алған. Ол бірде: «Ресейде аққайыңның жанында шырмауық өспеуі керек қой», — деген. Әйелі болса қайың жапырақтарындағы тат дақтарын «киім кеткендегі көзге әрең ілінер сарғыш белгі» деп суреттеген.
Талшынның жасыл жапырағына оранған түнгі қаланы ол енді зорға таныды. Шам әйнегіне еңкейген бұтақтағы жапырақтар жарықты көп сіңіріп, бозаң тартып қалған. Шарбақ қақпасынан құлаған көлеңке оның аяғына оралып қалғандай.
Қоршаудың ар жағынан таныс үй көрінді. Ашық тұрған бір терезеден жарық төгіліп тұр: сол жарықта қызметші әйелдің ақжайма төсеп жатқаны байқалады. Чорб оны дауыстап шақырды. Ол жүгіре басып келді.
Қызметшінің сөзі
Кейін Варвара Климовнаға айтқанындай, қызметші есікті бірден ашса да, Чорб үн-түнсіз ұзақ тұрып қалыпты. Бас киімсіз, жалаңбас екен. Шам жарығы маңдайына түсіп, маңдайы терлеп кеткен, шашы жабысып қалыпты.
Қызметші: «Сіздерді театрға кетті дедім де, неге жалғыз жүрсіз деп сұрадым», — деді. «Көздері бір түрлі қорқынышты көрінді, көптен бері қырынбағандай еді. Ол бәсең дауыспен ғана: “Оны ауырып қалды деп айтарсыз”, — деді».
«Қайда тоқтадыңыздар?» дегенде: «Бұрынғы жерде», — депті де, аздан соң: «Бәрібір. Ертең келем ғой», — деген. «Күте тұрыңыз» десем, ештеңе айтпастан бұрылып кетіп қалды.
Сынақтың соңғы қадамы
Чорб осылайша өткен өмірінің бастауы тұрған жерге қайта оралған еді. Бұл әрі азапты, әрі тәтті, адам жанын діңкелететін ауыр сынақ болатын; енді ол аяқталуға жақын. Енді тек өздері неке түнін өткізген бөлмеде бір түнеп шығу ғана қалды. Ертең бұл сынақ та өтеді де, оның бейнесі толық сомдалып шығатындай көрінді.
Бірақ бульвар бойлап қонақ үйге жақындағанында, көгілдір қараңғылықта скамейкаларға тізіле отырған әлдекімдердің тұлғалары қарауытып көрінді. Сол сәтте — қанша шаршаса да — бұрышы тысырлайтын жалаңаш шамы бар бөлмеде жалғыз түнеп шыға алмайтынын ұқты.
Қала ішінде адасу
Ол алаңға шығып, орталық көшеге түсті — не істеу керегін білді. Бірақ ұзақ іздеді: қала моп-момақан мүлгіп жатыр. Әйел тәні саудаға түсетін үйдің қайда екенін Чорб білмейді екен.
Бір сағаттай сенделіп, аяғы дуылдап, құлағы шыңылдап әбден қалжыраған кезде ғана ол кездейсоқ сол тұйық көшені тапты. Дауыс салып шақырған әйелдің жанына келді.
— Түнімен, — деді Чорб тісінің арасынан. Әйел басын бір жағына қисайтып, сөмкесін бұлғап: — Жиырма бес, — деді. Чорб басын изеді.
Сәлден кейін Чорб оның талай қолдан өтсе де ажарын жоғалта қоймаған әйел екенін аңғарды. Шашы ақшыл, қысқа қырқылған. Қонақ үйдің істік тұмсық малайы басқыш бойымен жүгіріп бара жатып оған көзін қысып қалды.
Дәлізбен жүріп келе жатқанда бір есіктің ар жағынан кереуеттің ауыр, бірқалыпты сықыры — бейне бір ағаш аралағандай — естілді. Тағы бір нөмірден де дәл сондай саз шықты; жанынан өте бергенде қасындағы әйел Чорбқа ойнақылана көз тастады.
Ұйқы, сандық, иіс
Әйел оны бөлмесіне алып келді. Чорбтың көзі ілініп бара жатты; түймелерін ағыта бастады. Әйел жақындап, күлімсіреп: — Кішкентай сыйлық жасайсың ба? — деді.
Чорб ұйқы буған қалпы қадалып қарап, әрең ұқты. Ақшаны алған соң әйел оны сөмкесіне мұқият салды да, шашын сілкіп: — Шешінейін бе? — деді.
— Иә, жат, — деді Чорб булығып. — Таңертең тағы берем.
Әйел асыға-үсіге шешінген Чорбтың тұнжыраған түріне таңырқап қалды. Чорб төсекке жата кетіп, бетін қабырғаға бұрды.
Сандықтағы жұпар
Әйел бөлмені ары-бері кезіп жүріп, терезе жанындағы сандықтың қақпағы сәл ашық қалғанын байқап, жүрелеп отырып ішіне көз салды. Саңылаудан қолын тығып, әйелдің көйлегін, шұлықты, жібек маталарды сипап көрді: бәрі қалай болса солай бүктелген, бірақ әдемі жұпар иіс аңқиды. Ол бір түрлі мұңая отырып қалды.
Сосын бойын тіктеп, есінеп, санын қасып алды — шұлықтан басқа лыпасы жоқ, тыр жалаңаш қалпы терезеге барып пердені ашты.
Перденің ар жағындағы терезе ашық екен. Барқыттай жұмсақ қараңғылыққа батқан көшеден операның бір бұрышы, тас Орфейдің қара иығы, түнге сіңіп бара жатқан шамдар тізбегі көрінеді. Әріде жарық түскен басқыштар үстінде ұсақ қара-құраң адамдардың әрі-бері жүрісі білінеді; шамдары жарқыраған автомобильдер келіп-кетіп жатыр.
Тек жұрт тарағаннан кейін ғана жарықтар сөнді. Әйел пердені түсіріп, шамды өшіріп, Чорбтың қасына жатты.
Ұйықтап бара жатып ол бұл бөлмеде бұрын екі рет болғанын есіне түсірді — қабырғадағы алқызыл суреттен таныды.
Айқай
Ол бір сағаттай ғана мызғып еді: шыңғырған үрейлі дауыстан оянып кетті. Айқайлаған — Чорб. Ол оянып, бір қырынан аунап түсіп, қасында жатқанды өз әйелі деп шатысты да, бар даусымен айғайлап жіберді.
Әйелдің аппақ көлеңкесі төсектен атып тұрды. Шамды жаққанда, Чорб шатысып-бытысып қалған ақжаймаға оранып, ту сыртын қабырғаға беріп, бетін басып отыр екен. Тарбиған саусақтарының арасынан көрінген көзі шоқтай жанып тұрды.
Ол жайлап бетін ашып, әйелді әрең таныды. Әйел қорыққанынан күбірлеп, асыға-үсіге көйлегін кие бастады. Чорб жеңіл күрсініп, ақырғы сынақтың да біткенін түсінді.
Есіктің ар жағындағы дауыс
Чорб кушеткаға барып отыра қалып, жүндес санын қысып, әйелге немқұрайлы ғана күлді. Бұл күлкі әйелді одан сайын шошытты: ол тез бұрылып, соңғы түймесін салып, бәтіңкесін асығыс байлап, қалпағын киді.
Дәл сол сәтте дәлізден адамдардың жүрісі мен даусы естілді. Малайдың жалтақ үні қайталайды: — Ол әйелмен жатыр...
Қарлығыңқы, ызалы дауыс талап етті: — Мен сізге айтып тұрмын ғой. Ол — менің қызым.
Аяқ дыбысы есік алдына келіп тоқтады. Есік соғылды. Сол кезде әйел үстел үстіндегі сөмкесін іліп алып, есікті ашуға ұмтылды.
Есік алдында сұрғылт цилиндр киген, абдырап-абыржыған қарт мырза тұр; жанында шашына жеңіл орамал байлаған, жылай-жылай көзі ісіп кеткен толық әйел. Арттау тұрған малай аяқ ұшына көтеріліп, көзі бақырайып ишарамен шақырып тұр.
Әйел ишараны түсінді де, шалдың қасынан лып етіп дәлізге шығып кетті. Шал абдыраған күйі бұрылып қарап қалды да, қасындағы әйелімен бірге табалдырықтан аттады. Есік жабылды.
Әйел мен малай дәлізде қатып тұрып қалды: бір-біріне үрейлене қарап, сосын еңкейіп құлақ тосты. Бірақ бөлме ішінен сыбыс шықпады. Бейне бір есіктің ар жағында үш адам жоқтай — тырс еткен дыбыс естілмейді.
— Үндемейді... — деді малай сыбырлап, саусағын ерніне апарып.