Әбілхайыр хандығының саяси рөлі

Татар-моңғол тайпаларының саяси тұрғыдан басын біріктіріп, Моңғол феодалдық мемлекетінің негізін қалаған тұлға — Темучин. Деректердің бірінде ол 1162 жылы, екіншісінде 1155 жылы ірі ноян Есугай баһадүрдің отбасында дүниеге келгені айтылады.

Ер жеткен соң Темучин негізгі қарсыластарының бәрін жеңіп, Моңғолдың әртүрлі тайпаларын өз қол астына біріктірді. 1206 жылдың көктемінде Өнан өзенінің сағасында Темучинді қолдаған моңғол ақсүйектерінің құрылтайы өтіп, ол салтанатты түрде Шыңғысхан деген атпен моңғолдардың әміршісі болып жарияланды.

Осыдан кейін Шыңғысхан өзін хан көтерген ақсүйектердің мүддесін қанағаттандыру үшін көрші елдерді жаулап алу мен тонауға бағытталған ірі әскери дайындық жүргізді.

1207–1208 жылдардың қысында Шыңғысханның үлкен ұлы Жошы Енесей қырғыздарын және Сібірдің оңтүстігіндегі басқа да «орман халықтарын» бағындырды. 1208–1209 жылдары моңғол әскерлері тұтқиылдан шабуыл жасап, таңғұттардың Си Ся мемлекетін күйретті.

Шыңғысханның қаһарынан сескенген Шығыс Түркістан өңіріндегі ұйғырлар моңғолдарға өз еркімен бағынды. Ел басшысы Баршық өзін Шыңғысханның боданы екенін мойындады.

1211 жылы Шыңғысхан Солтүстік Қытайға бағыт алды, ал 1215 жылы Цзинь мемлекетінің астанасы Чжунду (Пекин) бағындырылды. Қытайда моңғолдар соғыс техникасының озық үлгілерімен танысып, қару-жарақ, қамал бұзатын машиналар және оларды қолданатын шеберлер мен қолөнершілерді иемденді. Бұл әскер санын көбейтіп, жауынгерлік дайындықты күшейтуге ықпал етті.

Жетісу бағындырылғаннан кейін Шыңғысханның Мәуереннахрға және сол тұста бүкіл Орта Азияға үстемдік еткен Хорезм мемлекетіне қарсы жорығына жол ашылды.

Көп ұзамай соғысқа сылтау да табылды. 1218 жылы көктемде Шыңғысхан Орта Азияға сауда керуенін жіберді. 500 түйеден тұратын керуенде (моңғол жансыздарын қоса есептегенде) 450 адам болған. Ол 1218 жылдың жазында Отырарға келіп жетті.

Отырар билеушісі Қайырхан Иналшық көпестерді тыңшылық жасады деп күдіктеніп, оларды өлтіруге бұйырды. Шыңғысхан Хорезм шахынан Қайырханды ұстап беруді талап етті, бірақ шах бұл талапты орындамады әрі Шыңғысхан жіберген елшілерді өлтіруге әмір берді.

Орта Азияны бағындыру үшін Шыңғысхан өзіне тәуелді елдерден алынған жасақтарды қоса есептегенде 150 мыңға жуық қол бастап шықты. Моңғол әскері Отырарға жақындағанда, Шағатай мен Үгедей бастаған бірнеше түмен қаланы қоршауға қалдырылды. Жошы бастаған екінші шоғыр Сыр бойымен төмен қарай бағыт алды, ал Жебе мен Сүбедей басқарған үшінші шоғырға Сырдарияның жоғары ағысындағы қалаларды бағындыру міндеті жүктелді. Шыңғысхан кіші ұлы Төлеймен бірге негізгі күштермен Бұхараға беттеді.

Хорезм шахы Мұхаммед моңғолдарға қарсы тұруға дайын емес еді. Ол жергілікті феодалдардың күш біріктіріп өзіне қарсы шығуынан қауіптеніп, әскери күштерді қалаларға бөліп орналастырды. Бұл шешім моңғолдарға әр қаладағы шағын гарнизондарды бөлек-бөлек талқандауға мүмкіндік берді.

1219 жылдың күзінде Шыңғысхан Жетісу арқылы Мәуереннахрға аттанды. Оңтүстік Қазақстан халқы моңғол басқыншылығына қатты қарсылық көрсетті. Моңғолдар Отырарды қоршауға алған кезде, Қайырхан басқарған қалада шамамен 80 мың әскер болды.

Отырар қорғанысы Қазақстан мен Орта Азия халықтарының моңғол басқыншыларына қарсы жүргізген ерлік күресінің айқын көрінісіне айналды. Қамал бұзатын техникасы (жанып кететін қоспалар, атқыш машиналар) болғанына қарамастан, моңғолдар қаланы алты ай бойы ала алмады. Ақырында қаланың құлауына опасыздық себеп болды.

Әбілхайыр хандығы Қазақстанның Орталық, Солтүстік және Шығыс аймақтарының едәуір бөлігін қамтыды. Халық құрамына Ақ Ордаға кірген түрік және түріктенген түрік-моңғол тайпалары кірді. Олардың ішінде қыпшақ, найман, қият, маңғыт, қарлұқ, қоңырат, қаңлы, үйсін және басқа да тайпалар болды.

Бұл тайпалар тілі, шаруашылығы, мәдениеті және тұрмыс-салты жағынан жақын болғандықтан, саяси атау ретінде «өзбек» атымен біріктіріле аталды. Шығыс Дешті-Қыпшақтағы феодалдық бытыраңқы жерлерді біріктірген осы мемлекет Қазақстан тарихында маңызды орын алды.

Әбілхайырдың шамамен 40 жылдық билігі (1428–1468) тұрақтылық әкелмеді: билікті тартып алу үшін әртүрлі топтар үздіксіз күресті. Жошы әулетінің өкілдері — Ибақ хан, Береке сұлтан, Ұрыс хан ұрпақтары Жәнібек пен Керей және басқа да тұлғалар Әбілхайырға жиі қарсы шықты. Соның салдарынан Шығыс Дешті-Қыпшақта саяси бытыраңқылық сақталды.

Хандық билікті алған соң Әбілхайыр да өзінен бұрынғы билеушілер сияқты үстем топтың талабына сай әрекет етуге тырысты: жорықтар жасап, жаңа жерлерді басып алып, олжа-байлықты ақсүйек-феодалдар арасында үлестірді.

XV ғасырдың 30-жылдарынан бастап ол Тобыл бойында Шайбани ұрпағы Махмұд Қожа ханды талқандады. Кейін Арал мен Сырдария өңірі үшін болған Екіретүптегі шайқаста жеңіске жетіп, Орта Азия мен Оңтүстік Қазақстанға жол ашты. Алтын Орданың әлсіреуін пайдаланып, Еділ бойындағы көптеген жерлерді иемденді, орда орталығын Турадан Орда-Базарға көшірді. 1430 жылы Хорезмді қысқа мерзім басып алып, Үргенішті тонады.

1446 жылы өзіне қарсы тұрған ықпалды шонжарлардың бірі — Мұстафа ханның әскерін талқандап, сол жылы Сырдария мен Қаратау маңындағы Созақ, Сығнақ, Аққорған, Үзкент қалаларын басып алды. Сығнақ хандықтың астанасына айналды.

Сырдария бойындағы қалаларды бағындырудың саяси-экономикалық мәні зор болды: сауда мен қолөнер орталықтары хандықтың тірегін күшейтті. Алайда бұл әрекет Шайбани ұлысы мен Ақ Орда ұлысы құрамындағы ру-тайпалар арасындағы қатынасты шиеленістіріп, Керей мен Жәнібек сұлтандар мүддесіне қайшы келді. Нәтижесінде қазақ сұлтандары мен оларға қарасты ру-тайпалардың бір бөлігі Моғолстан жеріне көшуіне түрткі болды.

XV ғасырдың 50-жылдарында Әбілхайыр Мәуереннахрдағы Темір ұрпақтарының ішкі тартыстарына араласып, Самарқанд пен Бұхараға тонаушылық жорықтар жасады. Кейбір жергілікті феодалдармен келісімге келуі оның уақытша табысына ықпал етті. Дегенмен ішкі қайшылықтар күшейіп, «Көшпелі өзбектер мемлекеті» ақыры ыдырауға бет алды.

XIV ғасырдың ортасына қарай Шағатай ұлысы дербес екі иелікке — батыс және шығыс бөліктерге бөлінді. Мәуереннахрдың батыс бөлігінде феодалдық бытыраңқылық әлсіреп, Әмір Темір мемлекеті қалыптасты. Ал шығыс бөлігінде Моғолстан мемлекеті орнады.

«Моғолстан» атауы «моңғол» сөзінен шыққан: Орта Азия мен Қазақстанда түрік және парсы тілдеріндегі деректерде «моғол» түрінде жазылған. Мемлекет алғаш құрылған кезде билік Шағатай ханға адал қызмет еткен Дулат тайпасының әмірлерінің бірі Болаттың қолында болды. Шыңғыс тұқымынан шықпағандықтан хан атану құқы жоқ Болат 1348 жылы Шағатай ұрпағы, 18 жастағы Тоғылық Темірді хан тағына отырғызды.

Тоғылық Темір хан (1348–1362) Шығыс Түркістаннан Жетісу арқылы Оңтүстік Сібірге дейінгі кең аумақта өмір сүрген түркі тектес тайпаларды біріктірді. Моғолстан құрамындағы тайпалардың қатарында дулаттар, қаңлылар, керейлер, арғындар, баириндер, арлаттар, барластар, бұлғашылар және басқалары болды. Кейбір деректерде үйсіндер аталмаса да, олардың бұл бірлестікте болғаны күмәнсіз.

Моғолстанда хан — мемлекеттің саяси басшысы әрі жер мен судың жоғарғы иесі саналды. Жерді шартты иеленудің икта, инджу, сойүрғал сияқты түрлері қолданылды. Көшпелі аймақтарда жер қауымға тиесілі деп есептелгенімен, малдың ірі ақсүйек-байлардың қолына шоғырлануына байланысты қоныс-өрістер іс жүзінде солардың билігіне өтті.

Хандар мен билеуші ақсүйектердің пайдасына қала мен ауыл тұрғындарынан, егінші және көшпелі халықтан күпшір, зекет, тағар, баж, хараж және басқа да салықтар жиналды. Бұқара халық әскери, кірешілік, еңбек, пошта сияқты міндеткерліктерді орындады. Мемлекетті басқаруда ханға ұлыстар сүйеніш болды.

Батыйдың жорықтары нәтижесінде моңғолдар ұлан-ғайыр аумаққа ие болды: батыста Днестрге, шығыста Ертіске, оңтүстікте Солтүстік Кавказға, солтүстікте Батыс Сібір ойпатына дейін жетті. Оңтүстік-шығыста Солтүстік Хорезм мен Сырдарияның төменгі жағы да осы иелікке кірді. Орыс княздіктері Батыйға тәуелді болды.

Шығыс деректерінде бұл мемлекет Көк Орда, ал орыс жылнамаларында Алтын Орда деп аталды. Алғашында Моңғолия империясының бір ұлысы болған Алтын Орда XIII ғасырдың 60-жылдарынан кейін дербес мемлекетке айналды.

Алтын Орда халқы этникалық тұрғыдан біркелкі болған жоқ. Отырықшы өңірлерде Еділ бұлғарлары, қала қыпшақтары, орыстар, армяндар, гректер, хазарлар мен аландардың ұрпақтары, хорезмдіктер өмір сүрді. Далалық өңірде мал шаруашылығымен айналысқан түркі тілдес қыпшақ, қаңлы, найман, қоңырат, керей және басқа тайпалар мекендеді. Дешті Қыпшақ пен Еділ бойына қоныс аударған моңғолдар жергілікті халықпен сіңісіп кетті.

Алтын Орданың орталық аймағы Еділ бойы болды (қазіргі Саратовтан Астраханға дейін), астанасы — Берке сарайы немесе Сарай әл-Жадид. Негізгі әскери-феодалдық күш ретінде қыпшақ тайпалары ерекше рөл атқарды.

Батый (1241–1256), Берке (1257–1266), Мөңке-Темір (1266–1280), Төде Мөңке (1280–1287), Төле-Бұқа (1287–1291), Тоқа-Темір (1291–1312), Өзбек (1312–1342), Жәнібек (1342–1357) кезеңдерінде Алтын Орда қуаты артып, ықпалы күшейді. Егер Жошы мен Батый ұлы ханға белгілі дәрежеде бағынышты болса, Беркеден бастап Алтын Орда хандары өздерін тәуелсіз санады.

Мемлекет Батыс Еуропа, Мысыр, Кіші Азия, Үндістан, Қытаймен сауда жүргізіп, қолөнер мен кәсіпшілікті дамытты. Берке хан тұсында орныға бастаған ислам діні Өзбек хан тұсында үстем дінге айналды.

Ақ Орданың негізін қалаған — Шыңғысханның немересі, Жошының үлкен ұлы Орда Ежен. Алғашында Ақ Орда Алтын Ордаға тәуелді иелік ретінде саналса да, іс жүзінде дербес саясат жүргізді. Алтын Орданың астанасы Еділ бойындағы Сарай қаласы болған кезеңде, Орда Еженнің ордасы әуелде Ертіс алқабында, Алакөл маңында орналасты.

Ақ Орда билеушілері ретінде Орда Ежен, Сартақ, Қоныша, Баян, Сасы-Бұқа, Ерзен, Мүбарак, Шымтай, Ұрыс хан, Қойыршақ, Барақ және басқалары аталады. Ақ Орданың кемеліне келіп, күшейген шағы — XIV ғасырдың екінші жартысы. Бұл кезеңде шаруашылық пен мәдениет өрлеп, көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы дамыды.

Хандар қалаларды қалпына келтіріп, қайта құруға күш жұмсады. Хандықтың астанасы Сығнақта өз аттарынан металл ақша шығарылды.

XIV ғасырдың соңы мен XV ғасырдың басында Ақ Орда ішкі талас-тартыстар мен Темір жорықтарының салдарынан әлсіреді. 1423–1424 жылдары Ұрыс ханның немересі Барақ қарсыластарын жеңіп, билікті өз қолына алды. 1425–1426 жылдары ол Ұлықбекке қарсы жорық жасап, Сығнақты және Сыр бойындағы бірқатар қалаларды босатып, Ақ Орданы Темір әулеті үстемдігінен уақытша тәуелсіз етті.

Алайда феодалдық қақтығыстар тоқтамады. 1428 жылы Барақ хан қаза тауып, ол Ақ Орданың соңғы ханы ретінде тарихта қалды. Осыдан кейін Ақ Орда ыдырап, билік Жошының кіші ұлы Шайбан ұрпағынан шыққан Әбілхайыр сұлтанның қолына өтті.

Ақ Орданың отырықшы аймақтарында шартты жер иелену мен жеке меншіктің түрлері қалыптасты, ал көшпелі өңірлерде мал шаруашылығы кең дамыды. Малдың бай-феодалдар қолына жинақталуы олардың жердің нақты қожасына айналуына әкелді. Бұл үдерістер қазақ халқының жеке халық ретінде қалыптасуында маңызды рөл атқарды.