Василиса Егорға ашулы пішінмен күдіктене қарап
Аударған: Ж. Тілеков
Төрт жыл бойы қызының хабарын ала алмаған Василиса үшін әр таң — бір сұрақ, әр түн — бір ауыр ой. Ефимья ерте тұрмысқа шығып, күйеуімен Петербургке кеткеннен кейін екі-ақ рет хат жазды да, содан соң із-түзсіз жоғалды. Кемпірдің көңіліне тыныштық бермеген жалғыз нәрсе — “аман жүр ме?” деген мазасыз күдік еді.
Хат жазып, хабар сұрау керек. Бірақ шалы Петр хат танымайды, ал ауылда жазып беретін адам табыла қоймайды. Ақыры святки қарсаңында ол трактир иесінің інісі Егорға баруға мәжбүр болады: “ақысын төлесең, жазады” деген сөзге сенеді.
Трактирдегі хат
Оқиға мейрамның келесі күні трактирдің асханасында өтеді. Егор үстел басында қаламын ұстап отыр. Василиса қарсы алдында тұнжырап тұр, ал қасында — жүдеу, ұзын бойлы Петр. Ол соқыр адамдай мелшиіп, бір нүктеден көз алмайды.
Көріністің салқыны
Плита үстіндегі кәстрөлде шошқа еті быж-быж қайнап жатады. Асүй іші қапырық, ауа ауыр. Осындай тар бөлмеде бір жапырақ хаттың тағдыры шешілмек.
Бағасы
Василиса алдымен аспазшымен сөйлеседі, сосын иесімен, ақырында Егордың өзімен келіседі. Құны — он бес тиын. Кемпірге бұл ақша да оңайлықпен келмегені сезіледі.
— Не деп жазайын? — дейді Егор тағы да.
— Бастырмалатпа! Ақшаға жазып отырсың ғой. Ендеше жаз: “Аса ардақты күйеу баламыз Андрей Хрисанфычқа және жан дегенде жалғыз сүйікті қызымыз Ефимья Петровнаға…”
Кемпір сөзін дұғадай етіп жалғастырады: Рождествомен құттықтау, амандық тілеу… Бірақ дәл сол жерде, “Аспан әміршісі — жаратқан жалғыз иемізден сендердің де аман-сау болуларыңды тілейміз” деген сөзді қайталағанда, ол жылап қоя береді. Айтар ойы көп еді — он хатқа сыймайтындай. Ал тілге келгені — бірнеше ғана жол.
Айтылмай қалған ең маңыздысы
- Өткен жылғы таршылық: астық святкиге де жетпегені.
- Сиырын сатуға мәжбүр болғаны.
- Шалдың жиі ауыратыны, өмірдің жүгі ауырлап бара жатқаны.
- Ақша сұрау керектігі… бірақ оны қалай айту керегі.
Ал Егордың хаты басқа арнаға бұрылып кетеді. Ол бір түсініксіз “ақыл” айтып, әскери устав, ведомство, заң туралы қисынсыз, жат сөздерді тізіп жаза бастайды. Василиса оның былдыры мен бөлменің қапырығынан басы ауырып, ойы бытырап қалады. Кемпір сөзін түзеп, өз шындығын айта алмайды — тек күдікпен қарап, қаламның тоқтауын күтеді.
Қарама-қарсылық
Петр болса, керісінше, бәріне сенеді: кемпіріне де, Егорға да. Оның жүзіне қарап, “су емханасы”, “шипалы су” дегеннің бәрі де шын сияқты көрінеді.
Егор хатты басынан-аяғына дейін дауыстап оқып береді. Петр ештеңе түсінбесе де, сенімді кейіппен басын изей береді. “Жарайды, жатық жазылыпты” деп, үстел үстіне тиын-тебен тастайды. Екеуі сыртқа шығады. Василиса жолда бір итке қолын сілтеп, ашуын жасыра алмай: — Әй, қылқұрт! — дейді.
Он бір шақырым
Сол түні кемпір ұйықтай алмайды. Таңертең дұғасын оқып болған соң, хатты салу үшін стансаға жалғыз өзі шығады. Стансаға дейін — он бір шақырым.
Петербург: су емханасының дәлізі
Жаңа жыл күні де доктор Б.О. Мозельвейзердің су емханасы әдеттегідей жұмыс істеп жатады. Есік алдында күзетші — Андрей Хрисанфыч. Оның оқалы жаңа мундирі де, етігі де ерекше жылтырап тұр. Ол келген-кеткеннің бәрін “жаңа жылмен, жаңа бақытпен” құттықтайды.
Тәртіп
Генерал күнде келеді. Дәліз, есіктер, сұрақтар — бәрі де күн сайын қайталанатын рәсім секілді.
Сұрақ
Генерал басқышпен көтеріліп бара жатып, күнде бір есікті нұсқайды: “Мына бөлмеде не бар?”
Жауап
“Массаж кабинеті”, кейінірек — “Шарконың душы”. Андрейдің дауысы нық, қимылы сыпайы, қызметі мінсіз.
Пошта таратушы келген соң, Андрей хаттарды ақтарып тұрып, өз атына келген бір хатты ашады. Бірнеше жолын ғана оқиды да, ештеңе болмағандай газетін қолынан түсірмей, дәліздің шетінде тұрған үйіне қарай бет алады.
Үй ішіндегі үнсіз діріл
Ефимья төсекте бала емізіп отыр. Үлкен баласы шешесінің тізесіне басын қойып, үшінші баласы қасында ұйықтап жатыр. Андрей кіріп, хатты ұстата салады: — Деревнядан келген болар, — дейді де, қайта шығып кетеді.
Ефимья хаттың алғашқы жолдарын оқығанда, әрі қарай жалғастыра алмай қалады. Бір ғана жол — бәрін аударып түсіргендей. Ол үлкен баласын құшақтап, бетінен сүйіп, жылап жібереді: жылағаны ма, күлгені ме — ажырату қиын.
— Бұл әжең мен атаңнан келген хат… Деревнядан… Аспан әміршісі, жаратқан жалғыз ием-ай… Ол жақта қазір үйдің төбесін де қар басып қалған шығар… Ағаштар аппақ… Балалар кішкентай шанамен ойнап жүр… Қасқа бас атаң да… Сарғыш күшік те пештің үстінде жатыр…
Сол сәтте Андрей бұрын әйелінің “деревняға салып жібер” деп берген талай хатының тіршілік қамымен ұмыт болып, жоғалып кеткенін есіне түсіреді. Ефимья көз жасын сүртіп отырып, ауылдың бейнесін тірілтеді: қоян орғып жүрген дала, жұпыны да мейірімді ата-әже, құдайдан қорқып, тату тұратын жұрт, кішкентай шіркеу…
Қорқыныш
Ефимья ерінен қатты қорқады: ол келгенде даусы шықпай, еріндері ғана кемсеңдеп дірілдейді. Үй ішіндегі жылылық пен сағыныштың үстінен бір көрінбес үрей көлеңке түсіріп тұрады.
Андрей темекісін тұтатып үлгергенде, жоғары жақтан қоңырау соғылады. Ол папиросын өшіріп, әп-сәтте қызмет қалпына енеді. Генерал ваннадан қызара бөртіп түсіп келеді де, тағы да есіктің бірін нұсқап: — Ал мына бөлмеде не бар? — деп сұрайды. Андрей екі қолын төмен жіберіп, сымға тартқандай сіресіп: — Шарконың душы, мархабатты тақсыр! — деп жауап береді.
Екі әлемнің арасы
Бір жақта — он бір шақырым жол, жылаумен жазылған жалғыз хат, қарапайым тілге сыймай қалған мұң. Екінші жақта — салтанатты мундир, дәліздегі тәртіп, күн сайын қайталанатын сұрақ пен ресми жауап. Ал екеуінің арасын жалғайтын жіп — хат қана, бірақ ол хат та өз шындығын толық жеткізе алмады.