Олжабай батырдың жиені
Жасыбай батыр туралы
Жасыбай батыр — XVIII ғасырда өмір сүрген, қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық күресі тарихында ерекше рөл атқарған ірі тұлғалардың бірі. Ол Орта жүз құрамындағы Арғын тайпасынан, Бәсентиін руынан шыққан. Шежірелік деректерде Жасыбайды Олжабай батырдың жиені дейтіні — анасының Олжабай батырмен туыстығына байланысты.
Әкесі
Өмірәділ — от ауызды, орақ тілді шешен, ел ішінде сөзі өтімді адам болған.
Інісі
Байсары — жоңғарларға қарсы ұрыстарда ерлігімен танылған батырлардың бірі.
Ел аузындағы сипат және дереккөздер
Жасыбай туралы мәліметтер Н. Я. Коншиннің жазбаларында, халық шежірелерінде, аңыз-әңгімелерде, сондай-ақ батырға арналған «Ер Жасыбай» жыр-дастанында кездеседі. Бұл деректерге қарағанда, ол Олжабайдың жиені ғана емес, жауға бірге шапқан жорықтас серігі әрі жақын досы болған.
Батыр жастайынан жауырыншылығымен және құралайды көзге атқан мергендігімен аты шыққан. Баянауыл өңірін қалмақтардан тазартуда бірнеше мәрте соққы беріп, аты кең тараған.
Баянауыл үшін шайқас: шешуші сәт
Бір жорықта қазақ қолының қолбасшысы Олжабай батыр Жасыбайға: жауынгерлермен келе жатқан қалмақ қолының алдын тосып, олардың жолын бөгеп, бері өткізбеуді тапсырады. Мыңға толмаған жасақты бастаған Жасыбай жаумен асқан ерлікпен шайқасады.
Алайда қапылыста батырдың сауытының желке тұсындағы ашық жеріне жау оғы тиіп, Жасыбай қаза табады. Осы сәтте қазақ жасағы ықсай бастайды. Кейін қырғын болған шатқалға Олжабай бастаған әскер кіріп, жауды қатты соққыға жығады.
Н. Я. Коншин жазбасында берілетін сөз:
«Сендердің бәріңді қосқанда, өлген Жасыбай батырдың шынтағына тұрмайсыңдар», — деп, Олжабай батыр жауынгерлеріне «жауды аяған — жаралы» екенін ескертеді.
Айтылуына қарағанда, қалмақтардың қырылғаны сонша — өліктері жол бойына шашылып қалған.
Жырдағы көрініс және жер атауының дәлелі
Соғыс көрінісі «Ер Жасыбай» жыр-дастанында да суреттеледі. Жырдағы жолдар оқиғаның тарихи жадта сақталғанын айғақтай түседі:
Келген жолмен шұбырып,
Есепсіз жолда қырылып,
Баян тауын жанапты.
Қақайып садақ тартқанда,
Қалмақтың тиіп сұм оғы,
Жасыбай қалды жығылып.
Ел ішінде соғыс болған жердің «Қалмақ қырылған» деп аталуы да осы оқиғамен астасып жатады.
Есімнің мәңгілікке айналуы
Туған елін, өскен жерін ата жаудан азат ету жолында сан ерлігімен көзге түсіп, осы мақсат жолында қаза тапқан батырдың есімін халық ерекше қастерлеген. Кейін Баян тауының ол қорғаған асуына Жасыбай асуы, ал көліне Жасыбай көлі деген ат берілген. Бұл атаулар қазір де сақталған.
Бүгінгі география
- Павлодар облысы, Баянауыл ауданында — Жасыбай көлі және Жасыбай асуы бар.
- Жасыбай батыр жерленген бейіт сол асудың үстінде орналасқан делінеді.
- XVIII ғасырдың 40-жылдары жоңғарлар Ертіс өзені жағынан Баянауыл даласына басып кіруге ұмтылғанда, Жасыбай серіктерімен бірге қатты тойтарыс берген.
Санат: KZ порталындағы қазақша рефераттар жинағы (мәтін редакцияланып, грамматикасы түзетілді).