Жолда оған қасқыр кездесіп

Есек жүк тасудан әбден жалығады. Бір күні ол жолдас болып жүрген түйеге келіп: «Мен жүк тасудан титықтадым, жон терімнің тамтығы қалмады. Жүр, қожамыздан қашайық та, ойымызға келгенін істеп, өз еркімізбен өмір сүрейік», — дейді.

Түйе үнсіз ойланып барып жауап береді: «Қожамыз расымен көп жұмсайды, күтіміміз де нашар. Қашуға қуанар едім, бірақ қалай қашамыз?»

Есектің жоспары дайын: «Ертең қожамыз бізге тұз артып, қалаға барады. Әуелі тыныш жүреміз, ал тауға шыққанда әбден болдырған болып құлап, тұрмай қоямыз. Қожайын ашуланып, ұрып-соғады, біз бәрібір тұрмаймыз. Ол шаршап, басқа көлік әкелуге үйіне қайтады. Сонда оңаша қаламыз да, қайда қашсақ та өз еркіміз», — дейді.

Ертеңіне қожайын ерте тұрып, есек пен түйеге қаптаулы тұз артып, қалаға бет алады. Жарым жолға дейін бәрі тыныш. Түйе алда, есек артында, ең соңында қолында таяғы бар қожайын келеді.

Тауға шыға бергенде түйе мен есек «әбден болдық» дегендей құлап, қозғалмай жатып алады. Қожайын ашуланып балағаттап, «тез тұрыңдар» деп зекіреді. Олар естімеген болып жата береді.

Ақыры қожайын ұруға көшеді. Түйені отыз тоғыз рет ұрады — түйе сыр бермейді. Қырқыншы соққы тигенде ғана ойбайлап ұшып тұрады. Сонда қожайын: «Саған әлдеқашан осы керек еді», — деп, енді есекті сабай бастайды.

Есек қырық таяққа да, елуге де, алпысқа да қыңқ етпейді. Қожайын оның өлерін сезіп, есектің жүгін түйеге артып, жолын жалғастырады.

Есек үш күн бойы қашып, үш таудан, үш алқаптан асып, Тентек өзенінің жағасындағы кең алаңға жетеді. Тоғайлы жер көңіліне жағып, сол маңға қоныстанады.

Бірақ бұл тоғай баяғыдан бір күшті жолбарыстың меншігі екен. Бір күні жолбарыс өз жерін аралап жүріп, түс кезінде есекке тап болады. Есек құйрығын шыпшаңдатып, емін-еркін жайылып жүр.

Жолбарыс ішінен: «Бұл мен көрмеген қандай аң?» — деп ойлайды. Ал есек жолбарысты көргенде зәресі ұшып, «ажалым жеткен екен» деп түйеді.

Сонда есек қорыққанын жасырып, «қарсыласпай өлгенше, ерлігімді көрсетейін» деген ойға келеді: құйрығын тікірейтіп, құлағын қағып, бар даусымен ақырады.

Күтпеген дауыс жолбарысты шошытады: ол артына бұрылып қарауға да мұршасы келмей, бар пәрменімен қашады.

Жолда оған қасқыр кездесіп: «Кімнен қорықтыңыз, әміршім?» — деп сұрайды. Жолбарыс: «Құлақ орнына қанаты бардай, басы бақырқазандай, ақырған үнінен жер сілкінгендей бір аңнан қашып келемін», — дейді.

Қасқыр сабырға шақырып: «Сіздің кездескеніңіз есек болар. Ұсқыны соған келеді. Ертең екеулеп барып ұстайық», — деп ұсыныс айтады.

Ертеңіне қасқыр арқан тауып, бір ұшын жолбарыстың мойнына, екінші ұшын өз мойнына байлайды да, тоғай алаңына қарай бастайды. Қасқыр алда, жолбарыс артта, тығылып келе жатады.

Есек оларды алыстан көріп, аузын кере ашып, бұрынғысынан да қаттырақ ақырады. Жолбарыс сасып, қасқырға: «Мені мына сұмырайға жем қылғалы әкелдің!» — деп, қатты жұлқынады. Сол сәтте арқан тартылып, қасқырдың басы жұлынып кетеді.

Жолбарыс демі құрып үйіне жеткенше қашады. Сол кезде сауысқан келіп, болған оқиғаның бәрін сұрап біледі де: «Сабыр етіңіз, мен барып барлап келейін», — дейді.

Сауысқан алаңға ұшып бара жатқанда, есек оны алыстан көріп, аяқтарын созып, өлген болып жата қалады. Сауысқан жақындап келіп, «қорқынышты жыртқыш өлген екен» дегендей сеніп қалады да, үстіне қонып, өзінше «мен өлтірдім» деудің сылтауын іздей бастайды.

Жердегі бір түйір дәнді шұқуға еңкейгенде, сүрініп кетіп, басы есектің тірсегіне ілініп қалады. Сол сәтте есек «тіріліп кетіп», сауысқанды тірсегімен қысып тұрып, құйрығымен сабалайды. Ақыры әбден титықтаған сауысқанды теуіп жібереді.

Сауысқан зар еңіреп ұшып барып, жолбарысқа алыстан айқайлайды: «Жаның барда бұл тоғайдан жоғал! Ол мені өмірлік жарымжан етті. Абайла — сенің де күнің тууы мүмкін!»

Мұны естіген жолбарыс мүлде зәресі ұшып, бар жиған-тергенін көтеріп, алды-артына қарамай алыс жаққа көшіп кетеді. Ал есек кең алаңда өмір сүре береді.