Техника ғылымы
Дастарқан басындағы тәрбие
Апасы дастарқан басында үлкен ағасына қарап сөйлейді. Бірақ сөздің ұшы бәрібір осы жаққа қарай бұрылып отырады — «кімді айтып отырғанымды өзің біліп отырсың ба?» дегендей.
— Айнұрды айтамын-ау, — дейді апасы. — Айнұрды айтып отырмын!
— Ау, біліп отырмын ғой, — дейді ағасы. — Айнұр деген өзімізбен қарайлас оқыған жігіттер емес пе?
Апасының мысалы
Айнұр — ауылдың қарапайым ұлы. Мектепті өзінің білімімен алтын медальмен бітіріп шыққан.
Апасы соңғы сөзді айтқанда, дәл осы отырған жаққа қарай қарап сөйлейді: «Мұны сендер үшін айтып отырмын, түсініп отырсыңдар ма?» дегендей.
Апасы өзі жауабын біліп тұрса да, әдейі сұрайды. Бұл — оның тәрбие берудегі әдісі.
— Сол бала қай ғылымның соңына түсті? — дейді апасы тағы да ағасына қарап.
— Техника ғылымы, — дейді ағасы. — Айнұр техника ғылымынан қорғады ғой.
Апасы «техника» деген сөзге ерекше салмақ түсіреді. Әйтеуір, білімнің аты — білім, ал оның артында еңбек пен талап бар екенін сездіргісі келеді.
Содан соң апасы тағы бір мысалға көшеді.
— Тоқболат та осы мектепті бітірді ғой? — дейді. — Тоқболатты айтып отырмын.
— Иә, осы мектептің түлегі ғой, — дейді ағасы.
— «Өркендінің» баласы ғой, — дейді апасы, ауыл жақты бір нұсқап қойып. — Бір жылы сол бала әкеңе келді. Өзін үлкен адамдарша ұстайды. Елдің тарихын сұрады ма, жердің тарихын сұрады ма, ауылдың тарихын сұрады ма…
Ескі сөздің қадірі
«Болатын баланың өзі ескі сөзді керек етіп жүреді», — деп түйіндейді апасы.
Ал «болмайтын бала» тек бүгінгісімен өмір сүреді: жүрегі абыр-сабыр, ұшып-қонып, көзінің алдында тұрғанды ғана көреді. Бұл сөздің астарында — балаларға қарата айтылған үнсіз ескерту жатыр.
Апасы кәнігі әдетімен тағы да сұрайды — жауабын біліп тұрса да.
— Сол бала қазір қайда?
— Қызылордада, — дейді ағасы.
— Не қызмет істейді?
— Облыстық газетте. Әдебиет бөлімін меңгереді. Ол кісі филология ғылымының кандидаты.
Апасы «әдебиет» деген сөзге де дәл «техника» дегендегідей салмақ түсіреді. Сірә, адамға техника да керек, әдебиет те керек деген ойы болса керек.
«Сол бала осы мектепті бітірді», — дейді қайта-қайта. Даусы мен жанары: «Әлде маған сенбей отырсыңдар ма?» дегендей.
Осылайша, бір дастарқан басында мектептің бұрынғы түлектері ғана емес, бұрынғы директорлары мен ұстаздары да қатар аталып, ауылдың жадында тірі шежіреге айналып отырады.
Естеліктен әнге дейін
Арада біраз уақыт өтті. Бір күні автордың өзі сол мектепке әдебиет пәнінен мұғалім болып барады. Педагогикалық кеңесте мектеп директоры: «Келесі жылы мектебімізге 50 жыл толғалы отыр», — дейді.
Ол кезде әңгіме әрі қарай жалғаспай қалады. Бірақ келесі жылы ойға қайта оралады: «Былтыр 50 жыл деп айтылған еді… демек, биыл тура мерейтойы».
Көз алдындағы апа
Мектеп туралы бірдеңе жазғысы келген сәтте-ақ көз алдына ақ жаулықты апасы келеді: «Айнұрды айтамын-ау… Сол бала мектепті алтын медальмен бітірді ғой».
«Болатын баланың өзі ескі сөзді керек етіп жүреді…» деген сөз де қайта естіледі.
Сол жазылған дүние — мақамға салып орындалатын, мектеп тарихына қатысты, бұрынғы түлектер мен ілгерідегі ұстаздардың аты аталатын жыр еді.
Тағы бір жыл өтті. Бұл жыл — мектептің өз 50-түлектерін ұшыратын жылы болатын.
Автор мәдениет саласында істейтін сазгер жігітке: «Мектепке 50 жыл толды. Биыл мектеп өзінің 50-түлектерін ұшырғалы жатыр. Осылардың құрметіне бір ән жазсаңшы», — дейді.
— Өлеңін жазып алып келсеңші, — дейді сазгер.
Бұл әңгіме ақпан айында айтылады. Үш ай өткенде, мамырда, көктемнің жайма-шуақ күндерімен бірге, ашық тұрған сынып есіктерінен әр үзіліс сайын мектеп бітірушілері өз әнін шырқай бастайды.
«Қожабақы мектебінің вальсі»
Әннің сазының авторы — Кемеңгер Өтеп, кейін Қазалы аудандық мәдениет орталығының директоры қызметін атқарған.
Түлектер әнді қайта-қайта айтты: соңғы қоңырауда да, мектеп бітіру кешінде де әуелетті.
Жазылған дүниелердің ар жағын ойласа, баяғыда дастарқан басында жаулығын бір түзеп қойып, үлкен ағасына қарап сөйлейтін апасының бейнесі қайта келеді.
Кейде тіпті сонау бір жылы соғыстан оралып, 20 жасында мектеп меңгерушісі болған, кейін басқа қызметке ауысқанша екі жылдай осы жұмысты атқарған әкесінің елесі де көз алдына келеді: ол кезде Қазалы қаласындағы оқу бөлімі мен ауылдың арасында атпен қатынап жүрген шағы, апасына әлі қосыла қоймаған кезі.