Мирас болған балаға
Күлен би — ел жадындағы ірі тұлға
Күлен би өз дәуірінде халқымыздың ірі тұлғаларының бірі ретінде танылған. Табиғат дарытқан ақыл-парасаты мен шешендігі, ел ішіндегі бітімгерлік қабілеті оның беделін арттырды. Ол Орта жүздің Қоңырат тайпасына қарасты Жандар руынан шыққан.
Деректерге қарағанда, Күлен би шамамен 1730–1800 жылдар аралығында Сарыарқада, Көкшетау өңірінде дүниеге келіп, кейін Баян ауылы маңында көшіп-қонып жүрген. Бұл дәуірдің рухани кеңістігінде (Тілеуке Күлекеұлы 1748–1819) Шал ақынның аты да аталады.
Шал ақынның өлеңіндегі дерек ізі
Өлеңнен үзінді
Төрт ауылдың бір биі Күлен қозған
Қызыл тілде Қоңыратта Күлен озған(Бес ғасыр жырлайды. «Жазушы» баспасы, 1989 жыл, 117-бет)
«Төрт ауыл» атауы нені білдіреді?
Өлеңдегі «Төрт ауыл» — ауыл, село немесе деревня атауы емес, ру атауы ретінде түсіндіріледі. Төрт ауыл мен Қозған рулары қазіргі таңда Орта жүз құрамындағы арғын тайпасындағы ру атаулары ретінде де кездеседі.
Шал ақынның осы жолдарына тереңірек үңілсек, Төрт ауыл мен Қозған руларының түп-тегі Қоңырат тайпасымен сабақтас болуы мүмкін деген ой туады. Бұл — ауызша дәстүр мен тарихи жадтағы күрделі қабаттардың бір көрінісі.
XVIII ғасыр: қысым, көшу, сіңісу
Тарихи жағдай
XVIII ғасырда хан Уәлидің Қоңырат тайпасы мен Атығай руына қысым жасағаны тарихта айтылады. Атығай руының бір бөлігі Арқада қалып, ал Қоңырат қауымының бір бөлігі қысымға шыдамай Сыр бойына қоныс аударған деген дерек бар.
Болжам
Сол кезеңде Төрт ауыл мен Қозған рулары Қоңыраттардан бөлініп, Арқа жұртында қалып, уақыт өте арғындарға сіңісіп кеткен болуы мүмкін деген болжам айтылады.
Абылай хан ордасындағы қызмет және үзілген байланыс
Күлен би Абылай ханның жанында Сарыарқада беделді уәзір ретінде бірнеше жыл қызмет еткен делінеді. Сол уақыттарда ол шаңырақ көтеріп, бала-шағалы болған.
Кейін Абылай ханның ордасы Түркістанға көшірілген кезде, Күлен бидің бала-шағасы белгісіз себептермен Сарыарқада қалып қояды да, уақыт өте байланыс үзіледі. Осыған байланысты Күлен бидің Арқада қалған ұрпақтары Қозған, Төрт ауыл руларының арасына сіңісіп кеткен болуы мүмкін деген жорамал да бар.
Бүгінгі мақсат
Қазіргі таңда Күлен би бабаның Оңтүстік Қазақстандағы ұрпақтары Арқада қалып қойған ұрпақтарды іздеп тауып, олардың кейінгі тағдыры туралы дерек жинақтап, байланыс орнатуды көздейді.
Түмен би және таралған ұрпақ
Күлен бидің ағайындысы болғаны да айтылады. Оның інісі — Түмен би. Түмен бидің ұрпақтары қазіргі таңда Оңтүстік Қазақстан мен Қызылорда өңірлерінде, сондай-ақ Ақтөбе облысындағы Қоңырат елді мекенінде шоғырланғаны жөнінде мәлімет бар.
Қызылорда облысында Түмен би есімімен байланысты Түменарық деген жер атауының сақталуы да тарихи жадтың бір белгісі ретінде айтылады.
Майлықожа ақын жырындағы ата-баба сабақтастығы
Күлен би туралы Майлықожа ақынның Жандар руының Қарабала атасының ұрпақтары ас бергенде айтқан өлең жолдары да ел ішінде сақталған:
Жандар Жандар болғанда,
Дарыған билік Қараға.
Қараның ұлы Құдайқұл
Мирас болған балаға.
Әбдісүгір би өтті
Өрнекті болып далаға.
Айманбет би мен Күлен би
Сары би мен Шүрен би
Жеті атаға билігі,
Үзілмей келді-ау арада.
Қорытынды ой
Күлен би тұлғасы — шешендік дәстүр, руаралық байланыс, тарихи көші-қон және елдік қызметтің тоғысқан тұсы. Ауызша дерек, өлең жолдары мен жер-су атауларының сақталуы арқылы оның дәуірі мен ықпалы бүгінге дейін жаңғырып жетеді.