Жолдас командир
Бірінші диалог
Алматы жазда да, күзде де әсем ғой, шіркін. Қыркүйектің аяқ шені болса да, қала әлі ыстық, шуақты, жылы нұрға бөгіп тұр. Дегенмен синоптиктер бүгін ауа +25° болады дегенімен, жаздың жиырма бесі мен күздің жиырма бесінің жалыны бірдей емес екен.
Жаздың дәл осындай күндерінде шолақ жең көйлек киген жаяулар паналайтын сая таппай дедектейтін. Қазір де көйлекшеңдер көп кездескенімен, бірсыпыра жұрт иықтарына костюм іліп алған, бәрі де асықпай жүретін болыпты. Күн әлі едәуір ыстық болғанымен, сары күздің келгенін сарыала жапырақтар айқын аңғартатындай.
Төбеден төмен қарай қалықтай құлаған екі-үш жапырақ Фурманов көшесімен жоғары өрлеп бара жатқан менің алдыма келіп түсті. Комсомол көшесінің қиылысындағы «Ювелирторг» магазинінен өткеннен кейін, үйлердің нөміріне көз сала бастадым: іздеп келе жатқан үйім осы тұста болуы керек.
Білетін адамдар маған: «Магазиннен өте салысымен-ақ оң жағыңа қарай бұрыл», — деп түсіндірген. Расында да көп ұзамай-ақ бұрышында төртбұрыш көк қаңылтырға ақ бояумен 117 деп бадырайта жазылған нөмірі бар үш қабатты үйдің қасына келдім.
Сол нөмір көзіме түскен сәтте жүрегім сәл шым ете қалып, өн бойымды әлдебір жеңіл діріл аралап өткендей болды. Бұл — бірте-бірте ұмыт бола бастаған ескі сезім еді. Ұлы Отан соғысында жүрген кезімізде шабуылға шығардың алдында дәл осылай көңіл қобалжып, артынан дайындық басталғанда денедегі діріл басылып, қорқыныш та, қобалжу да ұмытылып кететін.
Қоңырау түймесі
Сыртқы есіктен кіріп, үшінші қабатқа көтерілдім. Мен іздеген 6-пәтер баспалдақтың сол жақ түкпірінде екен. Есіктің қоңырауын іздеп, алғашында таба алмадым. Қайта үңілсем, есіктің топса жақ қақпақшасында көзге әрең ілінетін түймедей ғана қоңырау кнопкасы тұр.
Ақырын басып, ішке хабар жібердім. Дәл келдім бе екен деп сағатыма қарасам — он болыпты. Іш жақтан сөйлесіп жатқан әйел даусы естілді. Есік ашылар деп сәл шегініп тұрдым. Бірақ есік ашылмады. Қайтадан бастым. Осы кезде есіктің дәл ар жағынан шылдыр ете қалған қоңырау үнін анық естідім.
Сонда ғана басыма: «Әлде алғашында қаттырақ баспадым ба?» — деген ой келді. Бұған дейін дәл мұндай жақыннан шыққан қоңырау үнін естімеген сияқтымын. Әлде үшінші қабатқа көтерілгенше жүрегім алқынып, үй иесі қалай қарсы алар екен деген сасқалақпен аңғармай қалдым ба — өзім де білмеймін.
Майдандағы таныстық: кітаптың оты
1943 жылдың жазында біздің құрамамыз — 100-дербес атқыштар бригадасы — 2-Балтық майданының бір шетінен екінші шетіне ауыстырылды. Великие Луки қаласының түбінен Ловать өзенінің жағасына барып жайғастық.
Жорықпен кетіп бара жатқанда қолыма сол жылғы «Знамя» журналының 5-нөмірі тиді. Онда Александр Бектің «Панфиловшылар алғы шепте» повесінің басы жарияланған екен. Ол кезде Бектің кім екенін білмейтінмін, ондай жазушы барын да естімегенмін. Бірақ Панфилов дивизиясын, ондағы 28 батырдың есімдерін, Мәлік Ғабдуллин мен Төлеген Тоқтаровтың сол дивизиядан шыққанын жақсы білетінмін.
Сондықтан болар, бұл повестен бас алмадым: күндіз тоқтаған кезде күн сәулесімен, түнде қонған жерде ай жарығымен оқыдым. Оқыған тарауларды жол-жөнекей жауынгер серіктеріме баяндап та отырдым.
Кейін алғы шепке журналдың 6-нөмірі де келді. Ай қараңғы болғандықтан, зеңбірек қасына барып, аккумулятордың жарығымен оқыдым. Повесть те бітті, аккумулятордың да жарығы таусылды.
Әрине, бұл — тәртіп бұзушылық, тіпті қылмысқа пара-пар әрекет еді. Зеңбірегімнің жарығы таусылғанын взвод командирі лейтенант Полянцев ертеңінде-ақ білді. Ол білмеген жоқ — мен өзім айттым: «Түнде кітап оқимын деп тауысып алдым», — дедім.
Гауптвахтаға айдау және күтпеген бұрылыс
Полянцев өте ашуланшақ еді. Бірден айғайға басып, сыбап алды. «Мен сені қазір атып тастаймын», — деді. Бірақ атқан жоқ: погонымды, мылтығымды, белбеуімді сыпырып алып, үш тәулікке гауптвахтаға айдатты.
Позициядан шыға бере алдымыздан батареяға қарай салт атпен келе жатқан дивизион командирі майор Сахонь кездесті. Біз оны генерал Панфиловтан кем көрмейтінбіз: тілі сәл сақаулау болғанымен, байсалды, ақылды, қарамағындағы әр артиллеристі офицерден бастап, солдатқа дейін танып-білетін.
Майор мені танып, айдаушы солдатты тоқтатты. «Аға сержант, қайда барасың?» — деді. «Гауптвахтаға». «Не үшін?» — «Зеңбірек аккумуляторын шығындап, түнде кітап оқығаным үшін». «Қандай кітап?» — «Панфиловшылар туралы». «Ұнады ма?» — «Өте ұнады». «Жолдастарыңа айтып бердің бе?» — «Бүкіл батареяға баяндап бердім».
Сонда майор: «Онда жігіт екенсің. Жазаны алып тастадым. Қазір қайт та, взводыңа бар. Полянцевқа менің бұйрығымды айт», — деді.
Мен старшинаға барып погонымды, белбеуімді, наганымды алдым. Пилоткамның қызыл жұлдызын қайта қадап, орман шетінде сабақ өткізіп жатқан взвод командиріне қарай аяңдадым.
Устав пен рух
Лейтенант мені көре сала орнынан атып тұрып: «Неге әлі сенделіп жүрсің?» — деп ақырды. «Сенделгенім жоқ, түп-түзу келе жатырмын», — дедім. Ол маған сөйлеуге рұқсат бермеді. Сонда мен амалсыз: «Сіздің бұйрығыңызды дивизион командирі майор Сахонь бұзды. Полянцев жолдас, дереу майорға келсін деді», — деп жеткіздім.
Майор лейтенанттан: «Зеңбірек командирін не үшін тұтқындадыңыз?» — деп сұрады. «Түнде кітап оқимын деп шамды тауысқаны үшін», — деді лейтенант. «Неге сүйеніп?» — «Уставқа». Майор сабырмен: «Уставтағы құқықты дұрыс пайдалану керек. Ол бір зеңбіректің отын өшіргенімен, оқыған кітабы арқылы батареяның жүрегіне от жақты. Мұны есепке алмағансыз. Момышұлы туралы кітапты оқыдыңыз ба?» — деді. «Жоқ». «Онда, оқымағаныңыз үшін сізді үш тәулікке үй тұтқыны етсем қалай? Бұл да уставтық құқық», — деп түйді.
Содан кейін «Знамя» журналының екі саны қолдан-қолға көшті. Қаршадайынан батырлар жырын жаттап өскен қазақ балалары бұл повесті өлеңдей жаттап алдық. Фамилиясы бүкіл елге жайылмаған батальон командирі Бауыржан Момышұлымен біз майданда осылай танысқан едік.
Сырттай сүйсіну, іштей арман
Біз оның ерлігіне, батылдығына, тапқырлығына ғана емес, адамгершілік асыл қасиеттеріне де сүйсіндік. «Егер өтірік жазсаң, алдымен сол қолыңды, одан соң оң қолыңды шауып тастаймын», — деп қылышын қынабынан жарқ еткізіп суырып алып, жазушыға серт қойған сәті жадымызда қалды. Оның Боранбаев есімді қорқақты жазалағанын да әділ көрдік. Бозжанов, Рахимов сияқты серіктерін өзімізге үлгі тұттық.
Командирлеріміз Бауыржандай қатаң, қаһарман болуға тырысты. Біз, солдаттар, Бауыржандай батыр, батыл болуға ұмтылдық. Бәріміз де Момышұлын бір көрсек, тілдессек деп армандадық.
Бірақ соғыста Бауыржанмен жолыға алмадым. Ал соғыс біткеннен кейін, арада он сегіз жыл өткенде, тек телефон арқылы ғана тілдесуіме тура келді.
Телефондағы қатал қысқа жауап
1961 жылы мен Алматыға ауыстым. Сол жылы Қазақстанның 40 жылдығына орай газетіміздің мерекелік қосымша нөмірін шығару жоспарланды. Басқа авторлармен бірге Момышұлының да мақаласы керек болды. Қосымша нөмірге жетекшілік ету маған жүктелді.
Редакцияда жұрттың бәрі Бауыржаннан тайсақтай берді: «Көңілі түспесе ұрсып тастайды, сөйлеспей қояды», — деді әріптестер. Ақыры Бауыржанның үйіне өзім телефон соқтым. Трубканы әйел көтерді. «Баукең үйде ме?» — дедім. «Үйде. Бұл қайдан?» — деді. Мен таныстырдым. Әйел «қазір» деп трубканы қойып кетті.
«Мен тыңдап тұрмын», — дегенде еркек дауысы трубканы жарып жібере жаздады. Мерекелік нөмірге мақала сұрай бастап едім, ол: «Тоқта. Фамилияң кім?» — деді. Айттым. «Мен ондай адамды білмеймін. Мен сенімен сөйлеспеймін», — деп трубканы іліп тастады.
Бұл жауап мені қатты састырды. Сол жолы: жазушыларды алыстан сыйлап, еңбегін ғана оқып жүре берген дұрыс па деп те ойлап кеттім. Дегенмен кейін Бауыржан бізге мақаласын жазып берді, қосымша нөмірде жарияланды. Артынан кешірім де сұрады. Бірақ сол кездегі көңілдегі шайқалу ұзаққа дейін басылмай, мен оған жоламай, сырттай ғана тілектес болып жүрдім.
Міне, бүгін келіп сол адамның есігін өзім қағып тұрмын.
Есік ашылған сәт
Қоңырауды басқаннан кейін іш жақтан: «Әй, ашсаңшы!» — деп гүр ете қалған зор дауыс естілді. «Бұл мықтының өзі болды», — дедім ішімнен.
Есік ашылды. Үстіне аяғының басына түсе сүйретілген гүлді көк халат киген сұңғақ бойлы, сымбатты әйел қарсы алды. Бұл — Бауыржанның жұбайы Кәмәш. Бас иіп амандасып, кіруге рұқсат сұрадым.
Кірсем, есіктің дәл қарсысында асүй тұр. Соның төрінде, таңғы шай үстелінің басында Бауыржан отыр екен: иығына ескі әскери кительді желбегей жамылыпты; үстінде қайырма жағалы, омырауы ашық сарғыш көйлек; жолақты жұқа шалбар; аяғында жасыл тәпішке.
Ол еңсесін тік ұстап, иегін сәл көтеріп, есікке тесірейе қарады. Шығыңқылау бет сүйегі, суалған ұрт, салбыраңқы мұрт, тік қарайтын сәл қысық көз, қара жартастай қасқиған маңдайдағы жол-жол әжім — бәрі бір шебер қол гранитке қашап түсірген сұсты да тартымды тас мүсінге ұқсап кетті.
Табалдырықтан аттаған соң оң қолымды кеудеме басып: «Бауке, сәлеметсіз бе?» — дедім. Бауыржан үндемеді. «Ассалаумағалейкум» демегеніме қырсығып отыр ма екен деп қысылып қалдым. «Қазақша сәлем бермегенді үйінен қуып шығады», «Кругом! Шагом марш!» деп бір-ақ қайырады дегенді де еститінмін.
Аңызға айналған мінез
Осы арада жұрт аңыз қылып айтатын екі оқиға ойыма сап ете түсті. Бірде радиодан магнитофон арқалаған тілші келеді екен, шашын әйелше өсірген жас жігіт. Бауыржан: «Өзің әйелсің бе, еркексің бе?» — депті. «Еркекпін», — дегенде: «Кругом! ... Еркек болсаң, шашыңды еркекше алдырып кел. Марш!» — деп қайтарып жіберген дейді. Екінші аңызда бір журналист: «Мені Бауыржанға жұмсағанша, тордағы арыстанның жалынан бір сипап қайт деп бұйырыңыз», — депті.
Осылар есіме түскенде берекем тіпті қаша бастады. Бірақ Бауыржан суық жүзін өзгертпестен: «Мұнда кел», — деді. Қасына сақтана жақындасам, ол қолын ұсынды.
«Аман-есенбісің?» — деді. «Шүкір, Бауке». «Отыр», — деп арт жағымдағы бос орындықты нұсқады.
Екінші бөлім: дерт пен ерлік туралы әңгіме
«Бауке, денсаулығыңыз қалай? Анада, өткен мамырда ауруханада жатқан кезіңізден кейін көрісіп отырғанымыз осы. Жүдеп қалған сияқтысыз ба?» — деп әңгіме бастадым.
«Мен салмын», — деді ол бір сәт бөгеліп. Әуелде мәнін аңғармай қалдым. Кейін өзі түсіндірді: «Сал аурудың не екенін білесің бе?» Мен енді ұқтым да, басымды изедім.
«Асқазан, өкпе, бауыр, жүрек, жұтқыншақ — тегіс сап-сау», — деді ол кеудесін сипап. «Ал мына жақ ит боп кетті, жүре алмаймын. Бұл жұлын мен жүйкеге байланысты. Мен екі рет ауыр жарақаттандым, бірақ екеуінде де саптан шыққаным жоқ».
Омыртқадағы оқ
«1942 жылы полк командирі кезімде омыртқама оқ тиді. Санбатқа жеткізгенше ес-түсімді білмедім. Есімді жисам, етпетімнен жатыр екенмін. Дәрігер: “Бұл кісіні дереу госпитальға жіберу керек”, — деп әбігер. “Сонша не болып қалды?” — дедім. “Омыртқаңызда оқ қадалып тұр”, — деді.
“Скальпель бар ма?” — дедім. “Жоқ”. “Өткір бәкі?” — “Жоқ”. “Ұстараның жүзі бар ма?” — “Бар”. “Ендеше спиртпен шай да, оқ тұрған жердің етін кес!” Дәрігер: “Олай етуге болмайды”, — деді. Мен бұйырып: “Орындамасаң — атып тастаймын!” — деп кабураның аузын ағыта бастадым».
«Дәрігер кескілей бастағанда пистолеттің сабын сындырардай қысып, тісім шықырлап жаттым. Ақыры ол омыртқама тірелген оқты алып, алақаныма салды. Жарамды таңдырып, оқты мені жеткізген Блоха деген жауынгерімнің қолына ұстата салып, полкке қайта жеттім».
«Бірнеше күн қатарынан жаумен жағаласып жүргенде жараны ұмытып та кеттім. Ол бірде суланып, бірде қарақотырланып, бірде қышып, ақыры өзінен-өзі жазылып бітті», — деп аяқтады.
Оның аузынан шыққан «Блоха» деген фамилия көз алдыма кейінгі жылдардағы бір көріністі елестетті: 1960 жылы бір топ ақын-жазушы Қарағандыға шахтерлермен кездесу үшін келгенде, Бауыржанның бөлмесінің есігі қағылып, ішке алпамса денелі, ұзын мұртты біреу кіріп келіп: «Қайда менің батям?» — деп гүрілдеп сұрайды...
Бір кезде полк командирі Момышұлын қол астындағы жауынгерлердің бәрі «батя» дейтін. «Батя» — қазақша «әке». Солдаттар командирін жүрек әмірімен ғана осылай атайды: әкедей әділ, әкедей қамқор, әкедей зейінді адамды ғана.
(Үзінді осы жерден әрі қарай жалғасады.)