Қаланың батыс және оңт
Тараз: Ұлы Жібек жолының тірі шежіресі
Тараз — Қазақстандағы ең көне қалалардың бірі. Ол туралы деректер VI ғасырдың өзінде-ақ кездеседі. Талас өзені бойындағы бұл шаһар ерте орта ғасырлардан бастап дипломатия, сауда және мәдени алмасудың маңызды торабына айналды.
Ең ерте жазба деректер
-
568 жыл: Талас бойындағы қалада Түрік қағаны Дизабул Византия елшісі Земархты қабылдағаны жөнінде мәлімет бар (В.В. Бартольд еңбектерінде аталады).
-
629–630 жылдар: Қытай монахы Сюань-Цзян Таразды (кей деректе Далос/Толос) сипаттап, қаланың өлшемін, тұрғындарының көпұлтты сауда ортасы екенін жазады.
Бұл деректер Тараздың өте ерте дәуірден-ақ қалалық мәдениеті қалыптасқан, халықаралық қатынастардың бел ортасында тұрған мекен болғанын көрсетеді.
Ұлы Жібек жолындағы қала
VII ғасырдан бастап Тараз Ұлы Жібек жолының бойындағы ірі қала ретінде кеңінен таныла бастайды. Бұл жолдың мәні тек тауар айырбасымен шектелмей, мәдениеттерді, тілдерді, идеяларды тоғыстырған өркениеттік көпір қызметін атқарды.
Орналасуының артықшылығы
Тараздың сауда жолының дәл бойында, егіншілікке қолайлы Талас аңғарында және Талас Алатауындағы күміс кен орындарына жақын орналасуы қала экономикасы мен мәдениетінің дамуына айрықша ықпал етті.
Қала туралы сипаттама
Х ғасыр географы әл-Мақдиси Таразды бау-бақшалы, халқы көп, ормен қоршалған, төрт қақпасы бар, рабаты қоныстанған, үлкен бекіністі қала ретінде сипаттайды. Базар ортасындағы мешіт пен өзен бойындағы қақпа аймағы ерекше атап өтіледі.
Саяси өзгерістер және ислам дәуірі
Тараз ғасырлар бойы әртүрлі биліктердің қол астына өтті: 751 жылы араб ықпалы күшейді, 766 жылдан бастап қарлұқтар билігі орнықты, ал IX ғасырдың соңына қарай саманидтердің ықпалы артты.
893 жыл: шешуші бетбұрыс
893 жылы Исмаил ибн Ахмад Таразға жорық жасап, нәтижесінде Тараз әмірі бағынуға мәжбүр болады және исламды мойындайды. Кейін Қараханидтер дәуірінде ислам мемлекеттік деңгейде орнығып, қала сәулетінде жаңа үлгі қалыптасты.
Гүлдену белгілері: археология не дейді?
Ортағасырлық Таразға жүргізілген қазба жұмыстары қаланың X–XII ғасырларда айрықша гүлденгенін дәлелдейді. Табылған деректер қала инфрақұрылымы мен қолөнер мәдениетінің жоғары деңгейін көрсетеді.
Инженерлік және тұрмыстық мәдениет
-
Қыштан жасалған су құбырлары және ұзындығы 12,8 м-ге жететін құбыр бөлігі.
-
Күмбезделген құрылыс үлгілері мен монша қалдықтары.
-
Тас төселген көшелер, тротуарлар, қоғамдық ғимараттардың іздері.
Қолөнер және қала экономикасы
-
Шыны өндірісі: ақшыл, жасыл, қызғылт шыны дискілері (терезелік элементтер ретінде пайдаланылған).
-
Зергерлікке арналған қалыптар, сүйек пен мүйізден жасалған бұйымдар.
-
Шырағдандар мен тұғырлардың көркем орындалуы.
Бұл олжалар Тараздың тек сауда орны емес, өндіріс, сәулет және қалалық тұрмыс мәдениеті дамыған орталық болғанын нақтылайды.
Қиратылу, қайта жаңғыру және атаулар эволюциясы
XIII ғасыр қарсаңында Тараз бірнеше рет қолдан қолға өтті. Кей деректерде моңғол шапқыншылығы алдында қала Хорезмшах Мұхаммедтің әмірімен қарсыласқа олжа болмас үшін қиратылғаны, кейін XIII ғасырдың орта шенінде қайта қалпына келтірілгені айтылады.
Қаланың аты қалай өзгерді?
Кейінгі кезең
Әулиеата
Қарахан әулетінен шыққан Ша Махмуд мазары төңірегінде қалыптасқан жаңа қаламен байланысты аталған.
1936
Мирзоян
Кеңестік кезеңдегі атау.
1937–1938
Жамбыл
Кейін қала жыр алыбы Жамбыл есімін иеленді.
1997
Тараз
8 қаңтардағы Жарлықпен тарихи атауы қайтарылды.
2002 жылғы 25–26 қыркүйекте Тараз қаласының 2000 жылдығы аталып өтті. ЮНЕСКО деңгейінде мерейтойды атап өту туралы шешім 1999 жылы қабылданғаны да айтылады.
Бүгінгі Тараз: өңірлік орталық және қала тынысы
Мәдени-экономикалық келбеті
Тараз — Жамбыл облысының әкімшілік орталығы, Қазақстанның маңызды экономикалық және мәдени қалаларының бірі. Қалада өндіріс орындары, білім беру мекемелері, ауруханалар, мәдениет ошақтары мен спорт нысандары шоғырланған.
Географиялық белгі
Талас аңғары
Қала Талас өзенінің сол жағалауында орналасқан. Айналасында Қаратау сілемдері, Талас Алатауы және Мойынқұм құмы бар.
Климат
Жылы қыс, ыстық жаз
Жауын-шашын жылына орташа 353 мм. Жазы құрғақ, шілдеде аптап ыстық байқалады.
Су артериясы
Талас өзені
Қалаға жеткенше судың бір бөлігі егін суаруға пайдаланылады. Аса өзені көктемде толығады.
Қоғамдық инфрақұрылым
Оқу, медицина, мәдениет
ЖОО, колледждер, мектептер, балабақшалар, ауруханалар, кітапханалар, театрлар бар.
Туризм әлеуеті
Ескерткіштер мен табиғат
Айша бибі, Қарахан, Бабажа-қатын, Тектұрмас сияқты жәдігерлер өңірдің тартымын арттырады.
Тараздың мәні
Тараз — тарихы таусылмайтын тағылымға бай, тамыры терең қала. Ол әсіресе X–XII ғасырларда гүлдену дәуірін бастан кешірді. Қала мәдениеті мен сәулеті — қазақ өркениетінің қалыптасуына ықпал еткен маңызды мұра.
Бүгінде Тараз ежелгі мұрасын сақтай отырып, жаңғыруды жалғастырып келеді: рухани байлықты дәріптеу, тарихи қабаттарды ашу және қалалық кеңістікті заманауи талаппен үйлестіру — келешектің негізгі бағдарларының бірі.
Мәтін негізінде деректер: В.В. Бартольд, әл-Мақдиси, Сюань-Цзян жазбалары және Тараз туралы жинақталған тарихи-өлкетану материалдары.