Біз жолбарыстың тананы қалай лақтырғанын айттық
Елу жыл бұрынғы сапардың ізі
Тоқсанбай қария әңгімесін баяу бастап, уақыттың алыстағанын да, сол күндердің бедерін де бірден сездірді: кедейліктің қыспағы адамды неге болсын көндіретін. Оның үй жонатын өнері бар еді. Бір жолы осы Алатаудың бауырынан он түйеге артылып, төрт-бес кісі Ілеге қарай аттанған.
Жолдың себебі
Алатау маңында қазақ үйге лайық ешкітал өспейтін. Мұндай тал үш-төрт жүз шақырым жердегі Топардың Ілеге құяр тұсында ғана болатын: сыңсыған орман, қалың қорыс. Мақсат — сол ағаштың «кеніне» кіріп, он шақты күнде он үйдің сүйегін жонып қайту.
Міндет
Байға жалға алған он түйенің өтеуі ретінде сегіз қанат екі үйдің сүйегін тегін жонып, жеткізіп беру.
Баға
Ол жақта қазақ үйдің сүйегі «бір қара» тұратын.
Амалсыздық
Көлік жоқтың кесірінен екі атан түйе байға «босқа» кететіндей көрінді.
Дала мінезі: күздің тынысы
Екі күн, екі түн далада түнеген соң жердің түрі өзгеріп сала берді: ит шайнаған орамалдай қалың қоңыр қырқалар біртіндеп сиреп, жоғалды. Алдынан бірыңғай боз жусан өскен жазық дала шықты. Жазда шырылдап тыным таппайтын бозторғайлар күз түсе оңтүстікке ауысқан: айнала тым-тырыс.
Аспанда ұзын мойын тырналар көз жетер-жетпесте тізіліп ұшып бара жатты — қыс қамын ойлаған табиғаттың белгісі. Бала күнде айтылатын «арқан тарт, кілем жап, ақсақ қызға сәлем айт» деген өлең әлсін-әлсін ойға оралды. Бозша далада анда-санда ғана дала құсы — бұлдырық көрінеді; өзгесі көзге түсе бермейді.
Үшінші күн: құм мен сексеуіл
Үшінші күні тағы да басқа дүние басталды: бұйрат-бұйрат құм пайда болды. Әуелі қопалы жердің миқы бұталары — шеңгел мен жыңғыл көрінді, жүре келе сексеуіл шабыры көбейді. Бұл маңда қырғауыл мен қоян көп екені байқалады. Бірақ ермекке уақыт жоқ, тамашалайтын қару да жоқ — кедейлік тоқтатпай алға айдайды.
Төртінші күн: күтпеген үрей
Төртінші күні Топарды жағалай отырған бірлі-жарым ауыл көрінді. Ілеге әлі де біраз бар. Түс ауа, екіндіге таяғанда, түйенің итбектеген жүрісі қажытып тастаған. Сол кезде қалың құрақ пен қамыс арасынан қаптаған сиыр көрініп, осы арада демалмақ болған.
Кенет найзағай ойнағандай, күн күркірегендей зор дыбыс шықты. Бәрі аспанға қарады: күн ашық, күзгі күн сәулесін бірқалыпты төгіп тұр. Бірақ гүріл үдей түсті — дәл төбеден жасыл бірдеңе төмен құлағандай әсер берді.
Дүниені жаңғыртқан құдіретті үн жанартау атылғандай төңіректі дүр сілкіндірді. Он түйе тапжылмай қалды: дір-дір етеді, қара терге түсіп, қомының астынан моншақтап тері сорғалап, жерге тырс-тырс тамады.
Үріккен тана-торпақ бізге қарай ойысты. Сиырлар мөңіреп, бұқалар өкірді. Әр талдың арасынан жөңкіле қашқан мал көрінді.
Алдағы түйеге мінген орта жастағы кісі: «Ана сұмдықты қараңдар!» — деді. Аспанда бір бұзау-тана төрт аяғы көктен келіп, сақпанның тасындай шиырылып ұшып барады. Не болғанын бірден ұға алмады: қорыққанға қос көрінген болар, дегенмен ол жерден кемі алты-жеті метрдей көтерілгендей әсер қалдырды.
Гүріл ырылға ұласып барып тына қалды. «Бұл не?» — деп үлкен кісіге қарады. Жауап қысқа болды: жолбарыс.
Жолбасшының сабыры
Түйелердің қорқынышы бәрінен анық еді: олар жолбарысты адамнан жақсырақ танитындай. Жолбасшы бұдан әрі бүгін жүруге болмайтынын айтты. Жолбарыс тоғайға қарай кеткен, сондықтан ол ұзап кеткенше осы маңнан шықпау керек.
— Біз бұл жерден тез кетуіміз керек емес пе? Ол аңдымай ма?
Жолбасшы жолбарысты адамға теңеп сөйлегендей болды: ол айналып соғатын «сүмсік» емес, үстінен дәл түспесең, адамнан жылыстап кетуді жөн көреді.
Аздан кейін сиыр бағып жүрген бала да ұшырасты: жолбарыс бір тананы лақтырып, өлтіріп кетіпті. Өлік жүз қадамдай жерде жатыр. Таңдандырғаны — жолбарыс сол еттен бір асап та жемеген.
«Ол не қылған ақымақ?» — деген сөзге, үлкен кісі: «Жалмауызға да жан керек, шырағым. Жаңағы сиырдың өкіргені оны қорқытпады деймісің», — деп тоқтатты.
Келдібек мергеннің тәсілі
Екі-үш күнде үй ағашы әзірленіп, жарты айдан кейін кері қайтқан. Жолай бір үйге қонғанда, ол Жалайыр ішінде атағы шыққан жолбарыс соққыш — Келдібектің үйі екен. Жолбарыстың тананы қалай лақтырғанын айтқанда, әңгіме қыза түсті. Сонда Келдібек өз әдісін баяндап берді.
Негізгі қағида
- Жолбарысты алу үшін жолбарыстай күшті болу міндет емес — онымен күш теңестіру мүмкін де емес.
- Адамға керегі — жүректілік және шапшаңдық.
- Аңшы өзі іздеп, ізіне түседі; жолбарыс «осы төңіректе» деген жерге келгенде тынығып, азықтанып алады.
Дайындық
Жазда жеңіл, қыста ықшам киінеді.
Қолына жеңіл айбалта алады.
Кісесіне бір-екі құрт салып, беліне қынындағы қанжар байлайды.
Ең маңыздысы — бір қыл арқанды арқалап шығады.
Бірнеше секундқа сыйған айла
Келдібек қыл арқанды тыңдап тұрып, сол қолына қолтығына дейін таусылғанша орайды — қолын қалыңдап «көнтитіп» алады. Сосын айбалтасын ыңғайлап, көз ілмей ілгері басады: үйреншікті ит пен мысыққа қарай жүрген адамдай, сабырмен жақындай береді.
Жолбарыс бір кезде атылады. Сол сәтте Келдібек саспай, оралған сол қолын ұсынып қояды. Жолбарыс қарбытып қауып алғанда, оның әдеттегі екі амалы — лақтырып жіберу немесе шайнап езгілеу. Бірақ ауызға кептелген қыл арқан екеуіне де мұрша бермейді: не ауызды ашқызбайды, не жапқызбайды. Қыл арқанға тіс те жөнді батпайды.
Жолбарыс ызаға булығып, аузын қайта тартып ала алмай дал болады: тіс арқанға нығыз кіріп қалған, ал ауыз ашылмайды. Дәл сол мезетте Келдібек айбалтаны сілтеп, қақ маңдайдан шауып жібереді. Жолбарыс құлап түседі. Бәрі — бірнеше секундтың ішінде.
Қорытындысы бір-ақ ауыз сөзге сияды: қорықпаған адамға жыртқыш жолбарыс та оп-оңайлықпен ештеңе істей алмайды.
«Үй жона барғандағы бір көргенім мен бір естігенім — осындай еді», — деп Тоқсанбай қария әңгімесін тәмамдады.
1958