Ғабит Мүсірепов - халықтың шын мәніндегі сүйікті жазушысы
Эпиграф
Үндестік деген екі дауыстың бірдейлігі емес, ең кемі екі түрлі дауыстың қиысуы емес пе? Сөз көркемдігі де осы мінезде. Бір сөз бір сөзге жарығын да түсіреді, көлеңкесін де түсіреді.
Ұлттық сөз өнеріндегі тұлға
Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов — ұлттық сөз өнері тарихындағы ірі тұлға. Оның әйгілі әңгімелері, пьесалары мен романдары ел өмірінің ең елеулі кезеңдерін, дала азаматының рухани өзгерісін, қилы-қилы тарихи өткелдерді бейнелейді.
Мұрасын зерделесеңіз, үлкен қаламгерді ерліктің жыршысы деп бағалар едіңіз: көз алдыңыздан ылғи көтеріңкі рухты, ерлігі де, елдігі де берік жайсаң жандардың легі өтеді. Ол — таза сезімді, азаматтықты жырлап өткен ақынжанды қалам иесі.
Мүсіреповтің артына қалдырған мұрасы туған әдебиеттің биік мәдениетін, философиялық тереңдігін, байтақ өрісін және рухани маңызын айқын танытады. Ол — ана тіліміздің ел таныған шебері: оның өрнегі мен мүдіріссіз жазу мәнері тіл сұлулығы мен икемділігін, бай мүмкіндігін паш етеді.
Алыптар шоғыры және ХХ ғасыр әдебиеті
Халықтың рухани байлығын жасайтын — шын мәніндегі көркем әдебиетті тудыратын табиғи ұлы дарындар. Қазақтың ХХ ғасырдағы өскен әдебиетін әлемге танытқан да осындай алыптар еді.
Замандас ірі тұлғалар
Туған елінің көркем әдебиетін саф алтындай шығармаларымен байытып, абыройын биіктеткен тұлғалардың қатарында Ахмет Байтұрсынов, Мағжан Жұмабаев, Міржақып Дулатов, Жүсіпбек Аймауытов, Сәкен Сейфуллин, Бейімбет Майлин, Ілияс Жансүгіров, Мұхтар Әуезов, Сәбит Мұқанов, Ғабиден Мұстафин секілді алыптармен бірге Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов те бар.
Өмірбаяны: қалыптасу жолы
Балалық шағы мен алғашқы оқу
Ғабит Мүсірепов 1902 жылы 22 наурызда Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданындағы Жаңа жол ауылында кедей шаруа әулетінде дүниеге келеді. Әуелі ауылында ескіше оқып, 14 жасында нағашысы Серғали атты жұмыскердің көмегімен Обағандағы екі кластық орыс мектебіне түседі.
Ұстаз ықпалы
Сол мектепте ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің белгілі өкілі, ақын әрі педагог Бекет Өтетілеуов орыс тілі мен әдебиетінен сабақ береді. Болашақ жазушы оның тәлімін көреді. Жазушы өз естелігінде: Бекет менің қиссаға құмарлығымды білген соң, мені әдебиетке тарта бастады, — деп жазады.
Оқылған кітаптар, кеңейген көкжиек
Екі кластық мектептен кейін Бекет Өтетілеуов оның Пресногорьковтағы жоғарғы бастауыш училищеге түсуіне көмектеседі. Училищеде ұстазының кеңесімен А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, Н. В. Гоголь, М. Горький, Джек Лондон шығармаларын құмарта оқып, әдебиетке ынтасы арта түседі.
Орынбор рабфагы
1923–1926 жылдары Орынбор қаласындағы жұмысшы факультетінде (рабфак) оқиды. Өзі кейін: Рабфакты бітірер кезде жазу талабы менде де ояна бастады, — деп еске алады.
Алғашқы туынды
Қабырға газетіне жазған ұзақ әңгімесі кейін «Тулаған толқында» повесіне айналып, 1928 жылы тұңғыш көркем еңбегі ретінде жарияланады.
Қызмет жолы және әдебиетке толық бетбұрыс
1930 жылдары Қазақстан өлкелік партия комитетінде, Қазақ КСР оқу халық комиссариатында, республикалық баспа орындарында жауапты қызметтер атқарады және қазақ баспасөзінің өркендеуіне үлес қосады. 1938–1955 жылдары негізінен әдебиетпен айналысады. 1956–1966 жылдары «Ара–Шмель» сатиралық журналының бас редакторы, Қазақстан Жазушылар одағының бірінші хатшысы болып қызмет етіп, 1966 жылдан кейін қайтадан таза жазушылыққа ден қояды. Өмірінің соңына дейін КСРО және республика жазушылар одақтары басқармаларында хатшылық қызметтер атқарады.
Жапония, Египет, Алжир, Италия секілді елдерге сапар шегіп, туған елдің сөз өнерін насихаттауға еңбек сіңіреді.
Қайраткерлік және азаматтық ұстаным
Ғабит Мүсірепов — ел құрметіне бөленген академик-жазушы ғана емес, көрнекті қоғам қайраткері. Қазақ әдебиетін дамытудағы еңбегі мен қоғамдық қызметі үшін 1974 жылы Социалистік Еңбек Ері атағы берілді.
Қиын кезеңдегі мінез
Ел басына күн туған, аумалы-төкпелі жылдарда да ол азаматтық тұлғасынан таймаған қайсар жан ретінде сипатталады. Қаламдас серігіне жала жабылғанда да қауіпке қарамай ара түсіп, әділдік үшін сөз айта білгені туралы естеліктер бар.
Классиктің көркемдік шеберлігі
Оқырманның эстетикалық сезімін тербететін сан алуан көркем туындыларымен Ғабит Мүсірепов қазақ әдебиетінің дамуына ірі үлес қосты. Оның шығармалары бүгінгі оқырманға да, болашақ ұрпаққа да рухани серік болып қала береді. Себебі әр туындысы биік өнермен, үздік шеберлікпен жасалған асыл дүние екені әдеби ортада әлдеқашан мойындалған.
Жанрлық өріс
Ол қазақ әдебиетінің бірнеше жанрын қатар өркендетуге белсене араласқан көркем сөз зергері: проза, драматургия, публицистика, аударма салаларында өнімді еңбек етті. Шығармалары көптеген халықтардың тілдеріне аударылып, есімі әлемге кең танылды.
Тіл мәдениеті
Оның сөйлем құрауындағы дәлдік, бояуы қанық тіл, ойдың философиялық тереңдігі ана тіліміздің бай мүмкіндігін көрсетеді. Жазушы мазмұнды ғана емес, көркем кестені де талғап, мәтінді көп қарап, көп түзеп барып жариялайтын жауапты мінезімен танылған.
Дәуір тынысы және әдеби ықпал
1920-жылдардың соңы мен 1930-жылдардың басында Қазақстанда да экономикалық әрі мәдени өзгерістер күшейіп, бұл құбылыстар әдебиет пен өнерден көрініс тапты. Сол кезеңдегі әдебиеттің жедел өркендеуіне ықпал еткен факторларды түсіну — қаламгерлердің шығармашылық өсу жолын пайымдауға көмектеседі.
Орыс әдебиеті мектебі
Әдебиеттің алғашқы үздік үлгілері орыс әдебиетінде жасалғаны белгілі. ХІХ ғасыр мен ХХ ғасыр басындағы классиктер орыс өмірінің сан алуан қырын ашып, көркемдігі кемел, идеясы айқын туындылар қалдырды. 1920-жылдар әдебиетін сөз еткенде М. Горький, В. Маяковский, Д. Фурманов, А. Фадеев, Ф. Гладков, М. Шолохов секілді қаламгерлер аталады. Олардың шығармалары жас жазушыларға, соның ішінде Ғабит Мүсіреповке де ықпал етті.
ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде халық сауатының артуы, баспасөздің көбеюі, қоғамдық-саяси науқандардың күшеюі жаңа идеялардың таралуын жеделдетті. Ғабит Мүсіреповтің шығармашылық сапары да осындай тарихи тоғыс кезеңінде басталды.
Жазушының шығармашылық табиғаты
Әдебиетке әр суреткер өз тағдырымен келеді: мектептік білім, өмірлік тәжірибе, әдеби дәстүр мен көркем талғам — бәрі шығармашылық ерекшелікке әсер етеді. Ғ. Мүсірепов әдебиетке бірталай өмір тәжірибесінен өтіп, көп нәрсені екшеп келді; әдебиеттің өмірлік өнер екенін терең сезінген қаламгер ретінде қалыптасты.
Әдебиетке бет бұрған сәт
Жазушының айтуынша, әдебиетке құштарлық Орынбор рабфагын бітірер тұста айқын сезілген. Кейін Омбыдағы ауылшаруашылық институтында оқып жүргенде де әдебиетке ынтасы үдей түседі: өзгелер салалық үйірмелерге кетсе, ол әдебиет үйірмесіне жазылып, қыс бойы дәріс тыңдайды.
Ауыз әдебиетінің әсері
Балалық шағынан-ақ халық ауыз әдебиетін, ертегі мен қиссаларды зердесіне тоқып, өзі де өзгеге әңгімелеп беруге машықтанады. Осы рухани қор оның көркемдік түйсігін, тілге талғамын өсірді.
Талғампаздық және мәтінге жауапкершілік
Ғабит Мүсірепов шығармаларын бірден баспаға ұсынбай, қайта-қайта қарап, түзеп, әбден пісіріп барып жариялауды дағды етеді. Бұл — жауапкершілікті терең сезінетін талғампаз суреткерге тән қасиет. Ол мазмұнды ғана емес, тілдің көркем кестесін, бай әрі жатық берілуін айрықша қадағалайды.
Сатираға бейімділік туралы бір пайым
Әдебиеттануда жазушының болмыс-құбылыстардың сырттай күлкі шақырмайтын тұстарынан да езу тартқызарлық белгіні тауып, дәл көрсететін қыры жиі аталады. Бұл тұжырым М. Горькийдің кейіпкердің «ерекше әдет-дағдысын» табу арқылы оқырманды іштей жымиюға жетелеу туралы ойымен сабақтасып жатады.
Дереккөз ретінде оқушы жұмысы мен әдебиеттанымдық жазбада Қожакеев Т. «Сатира қаруы» еңбегіне сілтеме беріледі. Материал Ақтөбе қаласы, Пригород орта мектебінің 9 «А» сынып оқушысы Жамбулатова Камила құрастырған мәтін негізінде өңделді.