Қазақ әдебиетінің тарихында есімі алтын әріппен жазылар ірі суреткер
Әбділдә Тәжібаев — атақты ақын, көрнекті ғалым, танымал драматург, белгілі қоғам қайраткері. Қазақ әдебиеті тарихында есімі алтын әріппен жазылар ірі суреткер, шоқтығы биік тұлға. Ол әдебиеттану мен театртану саласында да көп еңбек сіңірген зерттеуші.
Зерттеушілік мұрасы
Әбділдә Тәжібаевтың зерттеушілік қырын айқындайтын еңбектерінің қатарында «Өмір және поэзия» (1960), «Қазақ драматургиясының дамуы мен қалыптасуы» (1971) монографиялары бар. Сонымен бірге, «Қазақ театр тарихы» I томының (1975) құрастырушылары мен редакторларының бірі болды.
«Жылдар, ойлар» (1976) зерттеу кітабында Жамбыл, Нұрпейіс, Нартай, Иса, М. Әуезов, А. Жұбанов, С. Мұқанов секілді әдебиет пен мәдениет қайраткерлерінің тұтас тұлғалық кескіндерін нанымды баяндады.
Өмір жолы: дәуір шежіресіне айналған тағдыр
Әр дауысты ақынның жүріп өткен жолын қазақ әдебиеті мен мәдениетінің толық шежіресі деуге негіз бар. Оның тағдыры — халқының тарихымен астасқан тағдыр.
Ол Сыр бойында дүниеге келді. Балалық шағында жетімдіктің де, жоқшылықтың да кермек дәмін татқан Әбділдә көбіне ақын анасы Айманкүлдің тәрбиесінде өсті.
1929 жылы Қазақ педагогикалық институтында филологиялық білім алған болашақ ақын еңбек жолын Қарсақбайдағы «Қызыл кенші» газетінде редактордың орынбасары қызметінен бастап, кейін «Лениншіл жас» («Жас Алаш») газетінде де редактордың орынбасарына дейін көтерілді. Одан кейінгі жылдары Қазақстан Жазушылар одағы мен республиканың Ғылым академиясындағы жауапты қызметтерде болды.
Поэзиядағы биік белестер
ХХ ғасырдың 1920-жылдарынан-ақ поэзия әлеміне еркін еніп, ақындық даңқы өмірден өткен күнге дейін бәсеңдеген жоқ. Тұңғыш өлең кітабы «Жаңа ырғақ» (1934) жинағынан басталған шығармашылық ізденіс бір сәт те төмендеген емес.
Дастандар мен ірі поэтикалық туындылар
«Оркестр», «Абыл», «Портреттер», «Майра», «Монологтар», «Ақын» — 1930–1960 жылдар аралығындағы қазақ поэзиясының заңғар биіктерінің бірі.
Өлең кітаптары
«Аралдар» (1958), «Кешеден бүгінге» (1964), «Жартас» (1967), «Көне қоңырау» (1973) — ақынның межелі биіктерді бағындырғанының айқын айғағы.
1930–1940 жылдары сыршыл лирик ретінде танылған Әбділдә ақын мөлдір поэзиядағы асқақ романтиканы өз дәуірінің рухына сай терең түйсінді. Оның өлеңдерінен өмір диалектикасы анық көрініп, азаматтық пафос пен философиялық қиялға ұласып отырады. Лирикалық ой мен сыр-сезім табиғи тоғысып, мазмұн мен түр өзара жарасым табады. Ақын шығармалары көптеген тілге аударылды.
Драматургия: сахнаға арналған ұзақ еңбек
Әбділдә Тәжібаевты кеңінен танытқан күрделі жанрдың бірі — драматургия. Бұл салада ол қомақты еңбек етіп, шамамен қырық жыл бойы үздіксіз қалам тербеді. 1964 жылы «Жүректілер» атты алғашқы пьесалар жинағын жариялады.
«Менің көптеген драмалық дастандарым мен пьесаларым тарихи аңыз-ертегі сюжеттеріне негізделе жазылған. Мифологиялық тақырыптарға да еркін бардым. Себебі, ертегі-аңыздарда халқымыздың көл-көсір ой-қиялы, арман-аңсауы, әдемі сезім толғаныстары жатыр. Эстетика — халықтың бойында, елдің жүрегінде».
Миф, аңыз және адамгершілік өзегі
Драматургтің айтуынша, аңыз-ертегілер халық қиялының ғана емес, тәрбиелік-эстетикалық өлшемдердің де қайнар көзі. Осы бағыттағы туындыларына «Жомарттың кілемі», «Халқым туралы аңыз», «Көтерілген күмбез» жатады. Бұл шығармаларда Отанды сүю, достық, адамгершілік идеялары айқын көрінеді; ал зұлымдық, қатыгездік, сатқындық секілді жат әрекеттер де өз деңгейінде әшкереленеді.
Қоғам, тұлға, махаббат туралы пьесалар
«Гүлден, дала», «Майра», «Жартас», «Жалғыз ағаш орман емес», «Қыз бен солдат», «Көңілдестер», «Монологтар» драмаларында адам еркіндігі, қоғамдағы орны, махаббат, азаматтық-патриоттық парыз секілді күрделі мәселелер көтеріледі.
Комедияға ден қою және уақыт сыны
Драматург біржақты бағытпен шектелмей, комедия жанрында да еңбек етті. «Дубай Шубаевич», «Той боларда» комедияларында күнделікті өмірдегі келеңсіз көріністер мен моральдық құлдырау ащы сатирамен бедерленді.
Өзінің «Қазақ драматургиясының дамуы мен қалыптасуы» (1971) еңбегінде: «Трагедиялар мен драмаларға жылап болсақ, шек-сілеміз қата күлетін комедияларға неге зер салмаймыз?» деген ой айтуы да — осы ізденістердің рухани негізі.
Сахналық тағдыр: қойылымдар мен орындаушылар
Әбділдә Тәжібаев қазақ театрының репертуарын драматургиялық шығармалармен толықтыруда өлшеусіз еңбек етті. Қазақстан театрларының сахнасын оның туындыларынсыз елестету қиын.
«Жомарттың кілемі» және халықаралық сахна
1945 жылдары әйгілі қара шаңырақ театр сахнасында орыс режиссері Г. Рошальдің жетекшілігімен қойылған «Жомарттың кілемі» пьесасында Х. Бөкеева (Несібелі), Ш. Айманов (Аяз), С. Майқанова (Гәуһартас) секілді артистердің ойыны жоғары бағаланды. Пьеса венгр және румын театрлары сахналарында да қойылған.
Мәскеудегі гастрольдер және кең танылу
«Жалғыз ағаш орман емес», «Қыз бен солдат» пьесалары бойынша қойылған спектакльдер 1958–1967 жылдары М. Әуезов және Ғ. Мүсірепов атындағы театрлар артистерінің орындауында Мәскеу көрерменін де тәнті етті.
«Майра» — сахнадағы өміршең бейне
«Майра» драмасын өз сахнасында қоймаған қазақ театры аз деуге болады. Әнші, сазгер, сылқым Майраның сахналық ғұмыры көптеген актрисаның шығармашылық мүмкіндігін ашып, көрерменмен ұзақ табыстырды.
Комедияның қатаң сыны
«Дубай Шубаевич» комедиясының уытты оқиғасы мен өткір диалогтары сол кезеңдегі билікке жақпай, шығарманың сахнадан сирек көрінуіне әсер етті. Кейін бұл туындыны көрермендер шамамен ширек ғасыр бұрын Атырау театрының Алматыдағы гастролі кезінде тамашалаған.
«Той боларда»: юмордан сатираға дейін
«Той боларда» комедиясы өз кезеңінің кереғар күлкілерін алға тартты. Комедия табиғатындағы нәзік лиризм, жеңіл әзіл, ирония, ащы мысқыл қойылымның бояуын құбылтып, актерлер мінезін даралауға мол мүмкіндік берді.
Алпысыншы жылдары Әуезов театры сахнасында Ш. Жандарбекова, Қ. Әділшин, Р. Сейтмет, М. Мұраталиев, Т. Тасыбекова секілді әртістер спектакльдің комедиялық қалпын жаңа қырынан түрлендірді. Қоюшы режиссер Ә. Мәмбетов кино элементтерін талғаммен пайдаланып, көрілімдік мазмұн мен пішінді байытты.
Кино, аударма және қоғамдық қызмет
Әбділдә Тәжібаев ұлттық кино өнерінің дамуына да үлес қосты: Н. Погодинмен бірігіп «Жамбыл» көркемфильмінің сценарийін жазды (1954). Сонымен қатар ол аудармашы ретінде де танылып, А. С. Пушкин, Т. Г. Шевченко секілді авторларды қазақ тілінде шебер сөйлетті.
Қоғам қайраткері ретінде ұзақ жылдар Германия–Қазақстан достық қоғамының төрағасы болды. 1963 жылы Қазақстан Жоғары Кеңесінің депутаты және Республика Жоғары Кеңесі Президиумының мүшесі болып сайланды. Ол Қазақстанның халық жазушысы, ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанды; екі мәрте Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен және бірнеше медальмен марапатталды.
Руханият биігі — ұрпаққа аманат
Абыздар мен аңыздар елінен шыққан Сыр сүлейі Әбділдә ақын көтерген руханият биігі — оның ілімпаздығы мен шығармашылық қуатының өлшемі. Туғанына ғасырдан астам уақыт өтсе де, жалын жүректі шайырдың оттай өткір сөздері қазақ жұртының намысын жанай бермек.
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы