Иқан үрейлене
Қаладағы қабір қазушылардың күні
Бұл оқиға байтақ далада емес, бүгінгі қыспақ қалада болды. Қалалықтар үшін зират маңындағы күйбең — күнделікті тірліктің бір бөлігі. Уақыт өте келе адамның сезімі де, ет те, өзіне-өзі бағынбайтын тасқа айналатындай: сөзге құлақ аспайды, ойға да сауын салмайды.
Иқан мен Иван
Екеуі де кісі қызығарлық кәсіп иесі емес: кәдімгі көр қазушылар — могильщик, қабірші, ақымшы, лақатшы. Өлі мәйіттің ең ақырғы “сауабын алушы”.
Сол күні олар Алатаудың баурайындағы құлама қияда қабір қазды. Таң бозынан күректің шыңылы ғана естілді. Қара санды қабар, сере күртіктерін сыпырып тастап, тоң жүрмеген қара шірікті қалың қабатты қарулы қимылмен аршып үлгерді. Күн төбеге көтерілгенде кісі бойы сары керішті кертіп, мәйіт келгенше бәрін әзір қылды.
Қысқа диалог, ауыр кәсіп
Иқан: Байлар екен.
Иван: Иә, көрініп тұр. Бірақ бізге келіп-кетері жоқ.
Иқан: Өлген соң бәрібір емес пе? Қара жерге еркек пе, әйел ме — бәрін жұта береді.
Иван: Құдай топырақтан жаратады, топыраққа таратады. Амалың жоқ.
Жұрт жиналғанда олар оңашалау барып, астарына сырт киімдерін төсеп отырды. Шылымды құшырлана сорды. Жаназаға келген бір ер адам да шылым тұтатты. Иван оның жүзіне тесіле қарап, дөрекілеу сөз айтып қалғанда, әлгі адам ашулы кейіппен: зират басында “митинг” жасап, ұзақ дұға оқуды доғару керек дегендей керенаулық танытты. Иқан оны тоқтатуға тырысып, сөзді басқа жаққа бұрды.
Жаназа: жарық күн, ауыр ой
Иван күннің жылылығын байқап, қаңтардың күні емес, сәуірдің күні секілді екенін айтты. Иқан болса байлардың “құдай бұйырған күні” бөлек, кедейдің сыбағасы — боран мен аяз деген кекесінін жасырмады. Екеуінің сөз қағысы арасында жаназа басталды.
“Алақаныңды жай”, — деді Иван. Жерлеушілер жапа-тармағай отыра қалып, алақандарын жайды. Иван күбірлеп, қара жерге қадала қарап, оң қолымен шоқынуға көшті. Иқан да еріксіз алақанын күнге тосты: күн сәулесі тілім-тілім, мүйіз-мүйіз терісін жылытты.
Қабір беті жабылып, дұға оқылған соң жұрт тарады. Төмпешіктің басында сүйектің ет жақындары мен молда ғана қалды. Оларға Иқан мен Иван да қосылып, топырақты қымтап, төбесін жалдады. Артынша бәрі көліктерге отырып, төмендегі қара-көк ыс басқан қалаға аттанды. Зират ішінде бір сәтке иесіз тыныштық қалды.
Түс ауа: жылымық, бұралқы иттер
Түс ауған шақта күн төстік ерітердей шуағын төкті. Қалың қардың күнгей беті қабыршықтана еріп, қара жерге беттескен табаны жылымшылап тұрды. Екеуі сүймен-күректерін сүйретіп, зәулім сарайға ұқсас бір зираттың күнгейіне жайғасты. Үйден ала келген ауқатын шығарып, күнге жауырындарын беріп, тамақтануға кірісті.
Аштық пен ашу
Әлдеқайдан қаңғыбас үш-төрт ит пайда болды. Иван оларды шақырды. Иқан қарсы шықты: өткенде қияға қойылған мәйіт ашылып қалып, соны қазып жеген де осылар емес пе деді. Иван итті ақтап, кінә адамдарда екенін айтты. Иқан ашуға мініп, тас лақтырып, иттерді қуып жіберді.
Тақырып
Қатыгездік туралы дау
Себеп
Өлімге үйрену, кедейлік
Белгі
Ит — аштықтың айнасы
Осы арада сөз байлардың “алтын тісі”, “сырға-сақинасы” жайына ауысты. Иқан бұрын неге өлікке тиіспегенін сұрады. Иван бұрын ол сұмдық саналатынын, ал қазір байлыққа шошынатын заман болғанын айтып, “зиратты сарай қып салудың” астарын ұзақ түсіндірді. Иқан оны бөліп: “Құдайды қоя тұршы” деп, өз ойына кірісті.
Қылмыс ойы: “прагматизм заманы”
Иқанның санасында бір сұмдық жоспар пісіп жетілді: мәйітті “бизнес” қылу. Ол сүйекті қазып алып, басқа жерге уақытша жасырып, кейін туыстарынан “выкуп” сұрауды ұсынды. Ақшалы адам аруақ үшін ештеңесін аямайды деп есептеді. Иван initially қорыққандай болды, бірақ Иқан тәуекелге үгіттеді: бір түнде жиырма мың доллар табуға болады, ұсталып қалмаудың жолы бар, “бірнеше ай тым-тырыс жүріп, көр қаза береміз” деді.
Негізгі түйін
- Кедейлік пен немқұрайлылық адамды шекарадан асырады.
- “Аруақ” ұғымы ақшаға айналғанда, қорқыныш та тауарға айналады.
- Зират тыныштығы — адамның ішкі тыныштығы емес.
Түнгі қазу: ай жарығы, жылы леп
Іңір түскенше олар ертең қойылатын сүйекке арналған екінші қабірді де белуардан қазып тастады. Кешкі салқынмен бусанған терлерін басып отырды да, ай туғанша күтті. Ақшам ауғанда жарты ай Алатау желкесінен қылаң берді. Сонда ғана екеуі күндіз қойылған мәйіттің қабірін қазуға кірісті.
Үрейдің сәті
Құбыла беттегі лақатқа жетіп, қаланған ақ кірпіштерді ашқанда, жүздерін әлдебір жылы леп шалғандай болды. Сол сәтте Иқан тіксініп қалды. Иван “қорықпа” деді де, өлім, жан, қабір азабы туралы күбірлеп сөйледі. Иқан оны тоқтатты: “Мылжыңдама. Тезірек көтерейік.”
Мәйіт мұздай еді. Аппақ ақзумен оралса да, ызғары жалаңаш алақанды қарыды. Екеуі сүйекті бірнеше зираттан әрі, темір қоршаулы елеусіздеу моланың ішіне апарып, топырағын ойып, үстін жаба салды. Иқанның ойына күндізгі иттер қайта-қайта орала берді: келіп, сүйекті жұлмалап кетпей ме?
Иван: “Енді қар жаусын деп тілейік. Бүгінгідей жылымықтан соң қар жаууы тиіс.” Иқан: “Жауар. Құдай біз жақта. Біздің де бір уақыт көз жасымызды көретін шығар.”
Иқан телефонды қайдан табатынын да жоспарлап қойды: ертең мәйітханадан аты-жөні жазылған белгі ағашын қою керек деп сылтауратып, деректерді анықтайды; “компьютер заманы” бәрін өзі айтып береді деді.
Қар жауған таң және қоңырау
Айтқандай-ақ таң қараңғысында Балқаш бойынан жеткен көбік қар төпелеп тұрды. Арада тағы бір күн өтті. Сол күні кешке Иқан қалаға кіре бере көлікті тоқтатып, аялдама тұсынан телефон шалды. Иван көлікті өшірместен күтті.
Қоқан-лоқы
Иқан үйдің күзетшісіне қоңырау шалып, жақында жерленген адамның ұлдарына жеткізуді талап етті: “Аналарының сүйегі ұрланды. Керек болса, жиырма бес мың доллар дайындасын. Полицияға хабарласса, мәйітті итке тастаймыз. Тағы хабарласамыз.”
Тұтқаны қоя салған Иқан көлікке отырды. Иван газды басты. Тау тыныштығы мен мола мылқаулығын бұл жолы да машина гүрілі бұзды.
Ащы финал
Ал сол кезде зиратты тіміскілеген сұғанақ иттер жасырып кеткен жерді тауып алды. Қаңғылестеп жүріп сүйектің үстінен шықты да, мәйітті жан-жағынан қаба тістеп, қорлауға кірісті. Қаладан биікке орын тепкен аруақтар қорымында қараңғы түн ғана торығады.
Оқиға уақыты
2006 жыл, қаңтар