Атақты Балқы Базар Төребай биге арнаған көңілқосында
Өтетілеу би — Кетебайдың үлкен ұлы, әкесінің билік жолын жалғастырған мұрагері. Ол шамамен 1760 жылдары дүниеге келген. Өтетілеу би қарақалпақ, Бұқара, Қоқан және Хиуа хандықтары арасындағы әртүрлі келісімдер мен саяси байланыстарға араласқан, ел ісіне ықпал еткен тұлға ретінде аталады.
Дереккөздердегі мәлімет
1834 жылы Бұқараға сапар шеккен П.И. Демезон мен И.В. Виткевичтің «Записки о Бухарском ханстве» атты еңбегінде Өтетілеу би туралы мәліметтер кездеседі. Жазбалардағы негізгі ой Сыр бойындағы жағдаймен, әсіресе Хиуа тарапынан болған қысым мен алым-салық мәселесімен сабақтасады.
Негізгі акцент
Мәтінде Өтетілеу бидің келіссөздер мен ұсыныстар арқылы алым жинау тәртібін өзгерту мәселесіне араласқаны айтылады.
Хиуа тарапымен қатынас және зекет мәселесі
Жазбаларда келтірілген мазмұнға сәйкес, 1824 жылға дейін хиуалықтар қазақтарды жыл сайын тонап отырғанымен, арнайы белгіленген алым түрі болмаған. Кейін тонаушылық шектен шығып, жағдай күрделене түскен.
Сол кезеңде Шөмекейлер Хиуа ханына арнайы елші жіберіп, зекетті өздері апарып тұру жөнінде келісімге келеді. Бұл келісім 1832 жылға дейін жалғасқан.
Ал 1832–1833 жылдары Өтетілеу би Хиуа ханына жолығып, бұдан былай зекетті қазақтар апармай, хиуалықтардың өзі келіп жинасын деген ұсыныс білдіргені айтылады.
Ел жадындағы бағалау
Атақты Балқы Базардың Төребай биге арнаған көңілқосында Өтетілеу бидің есімі басқа беделді тұлғалармен қатар аталады:
«…Өтетілеу, Сарытай, Мөңке, Қылыш би өтті.
Бес бозғұлдың баласын,
Наһандай өрге сүйреген…»
Бұл жолдар Өтетілеу бидің ел ішіндегі орны мен ықпалын айқындайтын көркем бағалау ретінде қабылданады.
Қайтыс болуы туралы деректер
-
Ел аузындағы әңгімеге қарағанда, Өтетілеу би күз мезгілінде Арқада қайтыс болып, кейін Сырға әкелініп, Ер Сейтпенбет әулиенің қасына жерленген.
-
Орынбор губерниялық хатшысы Бегловтың мәлімдеуінше, Өтетілеу би 1845 жылы дүниеден өткен.
Топонимдік ізі
Өтетілеу би есімі жер-су атауларында да сақталған. Бұл оның тарихи тұлға ретіндегі беделі мен халық жадындағы орнының бір көрінісі.