ТАЛШЫҚТЫЛАР КЛАСЫ БОДО - БІРЖАСУШАЛЫ, ТАЛШЫҚТЫ ЖӘНДІК
Талшықтылар класы: бодо — біржасушалы талшықты жәндік
Бодо — талшықтыларға жататын, біржасушалы қарапайым жәндік. Ол талшықтарының көмегімен қозғалады. Талшықты жәндіктер бірнеше отрядқа бөлінеді.
Хламидомонада мен бодоның айырмашылығы
-
Хламидомонада — екі талшықты біржасушалы балдыр; фотосинтез жүргізетін жасыл хроматофоры (хлоропласттары) бар, сондықтан түсі жасыл.
-
Бодо — дайын органикалық заттарды (бактериялар мен ұсақ ағзаларды) пайдаланады; көмірқышқыл газы, су және минералды тұздардан органикалық заттарды синтездей алмайды, сондықтан хлоропласттары болмайды.
-
Осыған байланысты хламидомонада өсімдіктер дүниесіне, ал бодо жануарлар дүниесіне жатады.
Бодоның мекен ету ортасы, құрылысы және тіршілік әрекеті
Бодо көбіне өте ластанған суларда өзге ұсақ ағзалармен бірге тіршілік етеді. Денесінің тұрқы шамамен 10–20 мкм, сондықтан оны тек микроскоппен көруге болады. Ішкі құрылысын зерттеуде электрондық микроскоп қолданылады.
Жасушалық құрылысы
Бодоның денесін плазмалық жарғақша қаптайды. Оның астында цитоплазманы қаптайтын икемді пелликула орналасады. Осы құрылымдардың арқасында бодо пішінін белгілі бір деңгейде өзгерте алады.
Пішіннің өзгеруіне жарғақша мен пелликуладағы құрылымдар, сондай-ақ цитоплазмадағы жиырылғыш талшықтар ықпал етеді.
Бодода ядро бар: ол цитоплазмадан қабықшасы арқылы бөлініп тұрады және жасуша қызметін, құрылымдық үдерістерді реттейді. Цитоплазмада энергиямен қамтамасыз ететін митохондриялар орналасады (атауын 1897 жылы неміс ғалымы Карл Бендос ұсынған).
Қозғалуы
Бодоның алдыңғы жағында екі талшық болады: бірі ұзын, бірі қысқа. Алға созылған талшық тез ширатылып-бұралғанда, бодо өз осінен айналып, талшықтар суға «бұрғы» тәрізді әсер етіп, ағзаны алға тартады.
Артқа бағытталған талшық қозғалысқа бағыт беретін «руль» қызметін атқарады. Жалпы бодо талшықтарының қимылының көмегімен баяу жылжиды.
Қоректенуі және ас қорытуы
Талшықтардың қозғалысы судағы ұсақ ағзаларды бодоның аузына қарай ағындатады. Ауыз талшықтардың түбінде орналасады.
Ауыз маңында асқорыту вакуолі түзіліп, оған түскен қорек асқорыту сөлінің әсерінен қорытылады да, заттар цитоплазмаға өтеді. Қоректік заттар зат алмасу барысында бодо денесін құрауға жұмсалады.
Қорытылмаған қалдықтар ауыз арқылы сыртқа шығарылады. Қажетсіз заттардың бөлінуіне дененің алдыңғы жағындағы жиырылғыш вакуоль қатысады.
Тыныс алуы
Бодо суда еріген оттегімен тыныс алады. Оттегі жасушаға бүкіл денесі арқылы осмостық жолмен таралады.
Цитоплазмада оттегінің қатысуымен күрделі заттар қарапайым заттарға ыдырап, нәтижесінде тіршілік әрекетіне қажетті энергия түзіледі.
Көбеюі: митоз арқылы жыныссыз көбею
Қолайлы жағдайда бодо жыныссыз көбейеді. Алдымен ядро бөліне бастайды. Ядро ішінде тұқым қуалаушылықты анықтайтын хромосомалар болады (терминді 1888 жылы неміс ғалымы Вильгельм Вальдейер енгізген).
Көбею кезінде хромосомалар саны екі еселеніп, бөлінген әрбір ядрода бастапқы саны сақталады. Жасуша ұзынынан бойлай екіге бөлінеді; ядро және жасушадағы тірі заттар жаңа жасушаларға тең бөлініп таралады.
Бұл күрделі бөліну митоз (грекше mitos — жіп) деп аталады және біржасушалылар үшін маңызды үдеріс болып саналады.
Жасыл эвглена — талшықтылар класының өкілі
Жасыл эвглена — өсімдік пен жануарлар белгілерін қатар көрсететін біржасушалы ағза. Ботаниктер оны балдырларға, ал зоологтар қарапайым жәндіктерге жатқызады. Бұл ағза екі дүниенің туыстығын айқын дәлелдейді. Жалпы 900-ге жуық түрі белгілі, ал бұрынғы КСРО аумағында шамамен 430 түрі кездескен.
Тіршілігі, сыртқы құрылысы және қозғалысы
Ұзындығы шамамен 4–500 мкм-ден аспайтын жасыл эвглена органикалық заттарға бай тұщы су қоймаларында, әсіресе жағаға жақын су түбінде жиі кездеседі.
Пішіні сүйір жапыраққа ұқсайды: алдыңғы жағы доғалдау, артқы жағы сүйірлеу. Амебадағыдай анық қабыршақ болмайды, бірақ цитоплазманы пішінді сақтайтын тығыз сыртқы қабат қаптайды. Сондықтан эвгленаның дене пішіні айқын өзгермейді.
Денесінің алдыңғы жағында ойыс болады — бұл жұтқыншақ. Жұтқыншақта жіп тәрізді талшық орналасады. Талшық ширатылып, тарқалып және толқындана иілген кезде эвглена доғал жағымен алға қарай жылжиды.
Қоректенуі: екі түрлі режим
Эвгленаның жасушасында көптеген жасыл тақташалар — хлоропластар болады (шамамен 20 шақты). Оларда хлорофилл болғандықтан, жарықта эвглена өсімдіктер сияқты фотосинтез арқылы органикалық заттарды жинақтайды.
Жиналған қор заттары ашыққанда пайдаланылуы мүмкін. Ал қараңғыда немесе хлоропластар қызметі төмендегенде, эвглена жануарлар тәрізді қоректеніп, суда еріген шіріген органикалық заттарды денесіне сіңіреді.
Судағы органикалық ерітінділермен қоректенетіндіктен, жасыл эвгленаны белгілі бір дәрежеде су тазартуға қатысатын ағза деп қарастыруға болады.
Тыныс алуы, зәр шығаруы және жарықты сезуі
Жасыл эвглена амеба тәрізді тыныс алып, зәр шығарады. Зиянды заттар ерітіндісі дененің алдыңғы жағындағы жиырылғыш вакуольге жиналып, кейін сыртқа шығарылады.
Эвглена жарықты сезе алады. Бұл қызметті атқаратын қызыл көзше (стигма) алдыңғы бөлікте, жиырылғыш вакуольге жақын, талшықтың түбі маңында орналасады.
Жасыл эвгленалар әдетте жарығы мол жаққа көбірек шоғырланады.
Көбеюі және циста түзуі
Жасыл эвглена жыныссыз жолмен, бөліну арқылы көбейеді. Алдымен дененің артқы бөлігіне жақын орналасқан ядро бөлінеді, кейін жас эвгленаның алдыңғы бөлігінде жаңа талшық пайда болады.
Одан соң екі жұтқыншақ түзіліп, жиырылғыш вакуоль мен өзге құрылымдар жаңадан қалыптасады. Эвглена алдыңғы бөлігінен артқы жағына қарай біртіндеп ажырап, денесін ұзынынан бойлай екіге бөледі. Көбею кезінде хлоропластар да екі еселенеді, нәтижесінде бір эвгленадан екі жас эвглена түзіледі.
Температура күрт өзгергенде, ылғал жетіспегенде немесе басқа қолайсыз жағдайларда эвглена циста түзеді: талшығын түсіріп, тығыз қорғаныш қабықшаға оралып домаланады. Қолайлы жағдай туған кезде цистадан шығып, тіршілігін қайта жалғастырады.