Әбілхайыр ханның үлкен ұлы

Биліктің алғашқы кезеңі: сабақтастық пен сақтық

Алғашқы жылдары Нұралы хан шешесі Бопай ханымның ақыл-кеңесіне сүйеніп, Әбілхайыр ханның саяси бағытын жалғастыруға талпынды. Ол Кіші жүздің тұтастығын сақтау үшін әртүрлі саяси тетіктерді пайдаланып, сыртқы және ішкі қысымды қатар еңсеруге ұмтылды.

Ресей отарлауына қарсылық және дипломатиялық әрекеттер

Нұралы хан Ресей әкімшілігінің Жайық бойын отарлау саясатына барынша қарсылық көрсетті. Орыс патшайымы Елизавета Петровнаға бірнеше рет елші жіберіп, қазақ даласын отарлаудың негізсіз екенін дәлелдеуге және оны тоқтатуға күш салды.

Ішкі саяси қайшылықтар: Батыр сұлтан және билікті күшейту әрекеті

Орынбордың тұңғыш губернаторы И. И. Неплюевтің ықпалы мен көмегін пайдалана отырып, Нұралы хан өзін Арал бойында хан жариялаған Батыр сұлтанға қарсы күрес жүргізді. 1750 жылы Әбілхайыр ханға кесене салғызуы да әке мұрасын дәріптеумен қатар, өзінің легитимдігін күшейтуді көздеген қадам еді.

Алайда орталық билікті күшейту мақсатындағы шаралар кей бөліктің наразылығын тудырып, ханның тірегін әлсірете түсті. Бұл қайшылықтар кейін Сырым Датұлы бастаған қозғалыс кезінде тіпті ушығып кетті.

Пугачев қозғалысы және екіұдай ұстаным

1773–1775 жылдары шаруалар соғысы кезінде Е. Пугачев көтерілісіне белгілі дәрежеде қолдау көрсеткенімен, Нұралы хан бұл қозғалысты толық қолдаған жоқ. Мұндай сақ ұстаным оның бір жағынан патша билігімен қатынасты үзіп алмауға, екінші жағынан даладағы беделін сақтауға ұмтылғанын аңғартады.

Сырым Датұлы көтерілісі кезіндегі шиеленіс

1783 жылы Жайық казактары Сырым батыр мен Нұралы хан ауылдарына тонау жорықтарын бастады. Нұралы хан Сырымның ел ішіндегі беделі жоғары екенін ескеріп, оны орыс түрмесінен босатып алады. Алайда Сырым бостандыққа шыққаннан кейін көтеріліс қарқыны күшейе түсті.

Осы тұста патшаға қарсы жаппай бас көтеруден қауіптенген Нұралы хан Сырымға қарсы шығып, Ресейден көмек сұрады. Нәтижесінде Сырым батыр бір мезгілде екі күшпен — отаршыл әкімшілікпен де, хан билігімен де — қақтығыс жағдайында қалды.

1783–1785 жылдары байбақты, табын және тама руларының жайылымдық жерлерін казактар басып алғаннан кейін қиян-кескі ұрыстар жиіледі. Кіші жүздің батыс аймақтарында көтерілістер өршіп, Жайық пен Ембі өзендері арасында көшіп-қонып жүрген руларды да қамтыды.

Патша үкіметінің тактикасы және хандық билікті әлсірету

Қалыптасқан жағдайды пайдаланған патша өкіметі ру старшындарымен тікелей келіссөз жүргізе бастады. Бұл саясаттың астарында қазақ даласындағы хандық билікті біртіндеп әлсірету және жою мақсаты жатты.

Тақтан түсірілуі, жер аудару және қаза болуы

Нұралы ханның Ресей билігіне өз ықтиярымен толық көнбейтініне көзі жеткен Екатерина II 1786 жылғы маусымда арнайы жарлықпен оны тақтан түсірді. Алғашында Жайық бекінісіндегі абақтыға қамалып, кейін Уфа қаласына жер аударылды. 1790 жылдың көктемінде сол қалада дүниеден өтті.

1790 жылдың күзінде қазақтар Есім сұлтанның ұлы Сәмекені хандыққа ұсынғанымен, патша әкімшілігі бұл ұсынысты қабылдамады. 1792 жылы Ресей үкіметі Нұралы ханның інісі Ералыны хан етіп бекітіп, ол Кіші жүз тағына отырды.

Тарихи деректерде аталуына қысқаша шолу

Нұралы хан туралы А. С. Пушкиннің «Пугачев тарихы» еңбегіне қатысты мұрағаттық дайындамаларында және қолжазбаларында, сондай-ақ П. И. Рычковтың жылнамалық жазбаларында деректер кездеседі.