Қазақша рефераттар

Кәсіпкерлік туралы тоериялық концепция

Кәсіпкерлік теориясының қалыптасуы: негізгі идеялар мен авторлар

Кәсіпкерлік туралы теориялық тұжырымдамалар алғаш рет 1725–1730 жылдары Ричард Кантильонның еңбектерінде жүйелі түрде баяндалды. Кейінгі 250 жыл ішінде кәсіпкерлік теориясы әртүрлі ғалымдар мен экономистердің еңбектерінде дамып, бірте-бірте мынадай ортақ ұстанымға келді: кәсіпкерлік — тек тәуекелге бару немесе жаңалыққа бейімділік қана емес, ең түпкі мағынасында жаңа кәсіпорын құру және оны дамытуға бағытталған қызмет.

Ричард Кантильон: тәуекел және өзін-өзі жұмыспен қамту

Алғашында «кәсіпкерлік» термині тәуекел ұғымымен тығыз байланыстырылды: кәсіпкер — тауарды өндіру мен өткізуде белгілі бір тәуекел мен жауапкершілікті өз мойнына алатын адам. 1725 жылы Кантильон кәсіпкерлікті тәуекелді мойындаумен байланыстырды және капитал салушы кәсіпкерлерді өз еңбегі мен ресурстарын пайдаланушылардан ажыратты.

Кантильон кәсіпкерді өзіне өзі жұмыс орнын жасайтын адам ретінде қарастырды: егер адамды тұрақты төлемақы мен жалдамалы еңбек қанағаттандырмаса, ол өз идеясын жүзеге асыру жолдарын іздеп, кәсіпкерлікке бет бұрады. Оның пікірінше кәсіпкердің басты ерекшелігі — тұрлаусыз (белгісіз) жағдайларда жұмыс істеуі.

Физиократтар: өндіріс процесі және ресурстарға иелік

XVIII ғасырдың екінші жартысында Кенэ (Франсуа Кенэ) сияқты физиократтар кәсіпкерлік тұжырымдамасын кеңейтті. Олар да кәсіпкерлерді тұрлаусыздық жағдайында әрекет ететін тұлғалар деп санады, бірақ анықтамаға өндіріс процесін енгізді. Демек, кәсіпкердің пайда табуы үшін белгілі экономикалық ресурстарға ие болу қажеттілігі де алдыңғы қатарға шықты.

Физиократтар түсінігінде кәсіпкер өнім өндірісін ұйымдастыруы, жаңа әдістер енгізуі және жаңа өткізу нарықтарын іздеуі тиіс.

Николас Боде: инновация, менеджмент және мемлекеттік қолдау

Физиократтардың бірі, дін қызметшісі Николас Боде өндірушілер мен фермерлер топтарының гүлденуі олардың жаңалыққа, жаңартпаға және менеджментке бейімділігіне байланысты деп санады. Ол еңбек өнімділігінің өсуіндегі ғылым мен технологияның маңызын ерекше атап өтті.

Боде кәсіпкер мен меншіктенушіні ажыратады: меншіктенуші кәсіпкерді капиталмен қамтамасыз етеді, ал кәсіпкер бұл қаржыны шикізат алуға және жұмысшыларға еңбекақы төлеуге пайдаланып, тәуекелге барады. Оның ойынша тәуекел деңгейін білім арқылы төмендетуге болады; кәсіпкерлерді «өндірісті ұйымдастыру өнері» сияқты маңызды салада оқыту қажет. Сонымен бірге ол мемлекеттің әкімшілік билігі мен заңдарын кәсіпкерлерді қолдау үшін пайдалануды, монополиямен күресуді және салық жүйесіндегі тәртіпсіздікті жоюды ұсынды.

Адам Смит және Жан-Батист Сэй: кәсіпкердің фактор ретіндегі орны

1776 жылы Адам Смит «Халық байлығының табиғаты мен себептері туралы зерттеу» еңбегінде өндірістің негізгі факторларын — жер, еңбек, капитал — бөліп көрсетті, бірақ кәсіпкер рөліне арнайы тоқталмады.

Тек 1810 жылы Жан-Батист Сэй кәсіпкерліктің рөлі мен мәнін негізгі өндіріс факторларының бірі деңгейіне көтеріп, индустриялық төңкеріспен қатар кәсіби менеджменттік төңкерістің де қатар жүретінін айтты.

Сэй бойынша «өндіріс шеберіне» қажетті қасиеттер

  • Төлем қабілетті, тәртіпті, сақ, адал және тұрақты болу.
  • Қарыз түрінде капитал тарта білу және несиені уақытында қайтару.
  • Әділеттілік, істі жете білу және табандылық сияқты моральдық қасиеттерді қалыптастыру.
  • Тауардың ерекшелігін, маңызын, өндіріс әдістерін және болжамды сұранысты дәл бағалай білу.

Сэй кәсіпкерді қарапайым орындаушы емес, дарынды менеджер ретінде сипаттайды: ол қызметкерлерді тартады, материалдарды қамтамасыз етеді, сатып алушыларды табады, баға мен өзіндік құнды алдын ала есептей алады.

Карл Менгер: шешім қабылдау процесі

Австриялық экономикалық мектептің негізін қалаушылардың бірі Карл Менгер кәсіпкердің шешім қабылдау тұжырымдамасына елеулі үлес қосты. Ол тәуекел кәсіпкер қызметінде әрдайым негізгі рөл атқармайтынын, тәуекелдер көбіне сирек әрі эпизодтық құбылыс екенін атап өтті.

Менгер ұсынған 4 саты

  1. 1 Экономикалық жағдай туралы ақпарат жинау.
  2. 2 Экономикалық есеп жүргізу.
  3. 3 Кәсіпорын мақсаттарына ең сай келетін өнімді таңдау.
  4. 4 Нәтижеге жету үшін өндіріс жоспарларының орындалуын басқару.

Альфред Маршалл: кәсіпкер мен менеджер айырмашылығы

1890 жылдары кәсіби менеджмент салыстырмалы түрде жаңа құбылыс болды. Дәл осы кезеңде Альфред Маршалл кәсіпкер мен менеджердің айырмашылығын алғашқылардың бірі болып нақты көрсетті: менеджер кәсіпорында маңызды міндет атқарады, алайда бизнестің табыстылығына байланысты толық жауапкершілік пен тәуекелді, Маршаллдың пікірінше, тек кәсіпкер мойнына алады.

Маршалл кәсіпкердің негізгі міндеті — капитал мен еңбекті қозғалысқа келтіру, негізгі жоспарды және оны іске асырудың егжей-тегжейлі шараларын дайындау екенін атап өтті. Кәсіпорын өскен сайын кәсіпкерлік қабілет те артуы тиіс; кәсіпкер өз сергектігін, жан-жақтылығын, бастамашылдығын және табандылығын сақтағанда ғана тұрақты табысқа жете алады.

Йозеф Шумпетер: кәсіпкер — әлеуметтік-экономикалық жаңашыл

Менеджмент тарихын зерттеушілер Йозеф Шумпетерді қазіргі заман кәсіпкерлігінің «атасы» деп жиі атайды. Ол кәсіпкерді жай ғана бизнесті басқаратын менеджер деңгейімен шектемей, оның мәнін өндіріс күштерін жаңаша ұйымдастыру және үйлестіру қабілетімен байланыстырды. Бұл өзгерістер өндірістік циклдардың жеделдеуіне және жалпы экономикалық өсімге ықпал етеді.

Шумпетер көрсеткен кәсіпкерлік бағыттар

  • Жаңа өнімдер немесе қызметтер.
  • Жаңа өндіріс әдістері.
  • Жаңа өткізу нарықтары.
  • Жаңа жабдықтау көздері.
  • Жаңа ұйымдастыру түрлері.

Шумпетер кәсіпкерлерді алыпсатарлар мен жай инвесторлардан бөлек, әртүрлі ресурстар мен әрекеттерді байланыстыру арқылы жаңа бизнес құратын жаңашылдар деп сипаттайды. Бұл қызметтің нәтижесінде бұрын болмаған табыс пайда болуы мүмкін; ол «кәсіпкерлік пайда» ретінде түсіндіріледі.

Франк Найт: тұрлаусыздық және меншікпен байланыс

Франк Найт кәсіпкерлік қызметтің аса маңызды белгісі ретінде тұрлаусыздық (белгісіздік) жағдайында жұмыс істеуді ерекше атап көрсетті. Оның пікірінше кәсіпкер — мүмкін кедергілерді батыл еңсеретін, өз көзқарасын қорғай алатын адам.

Найт ұйымдастыру мен бақылаудың маңызын мойындай отырып, жай менеджерден айырмашылығы — кәсіпкер өз кәсіпорнының меншік иесі ретінде капиталды да басқаруы тиіс деді. Кәсіпкердің мәні тек кәсіпорын құруда немесе міндеттер тізімінде емес, сыртқы орта өзгерістеріне бейімделіп, пайда ұлғайту үшін өз капиталымен негізделген тәуекелге баруға дайын болуында.

Қазіргі авторлар: қасиеттер, мүмкіндік және екі түрлі белсенділік

Дэвид Макклелланд: кәсіпкер сипаттамалары

  • Дәлелденген тәуекелдерге бара білу.
  • Жігерлілік және іскерлік белсенділік.
  • Жеке, дербес жауапкершілік.
  • Шешім нәтижесінің көрсеткіші ретіндегі пайда.
  • Шешім салдарын алдын ала түсіне білу.
  • Қоршаған ортадағы өзгерістерді болжай білу.
  • Ұйымдастыру шеберлігі.

Питер Друкер: «мүмкіндік» ұғымы

Питер Друкер кәсіпорынды ұйымдастырудағы негізгі ұғымдардың бірі ретінде мүмкіндікті енгізді: жаңа кәсіпорын үшін ресурстарды іздеп, бөлмес бұрын бизнесті дамытуға қолайлы мүмкіндік табылуы керек. Кәсіпкердің жұмысы — пайда табу мүмкіндіктерін іздеу және ресурстарды тиімділігі төмен салалардан жоғары нәтиже беретін салаларға көшіру. Сонымен қатар кәсіпкер әртүрлі бизнес салаларында жұмыс істеуге дайын болуы тиіс.

Харви Лейбенстайн: белсенділіктің екі түрі

Харви Лейбенстайн кәсіпкерлік белсенділіктің екі түрін бөліп көрсетеді: біріншісі — жақсы зерттелген, орныққан нарық жағдайында күнделікті операцияларды орындауға бағытталған, менеджментке тән қызмет; екіншісі — жаңартпашылық, яғни жаңа нарықтарда жұмыс істеу және өнім мен қызметтің жаңа түрлерін дамыту. Кәсіпкер әртүрлі нарық жағдайында тиімді әрекет ете білуі керек.

Кәсіпкерліктің жинақталған анықтамасы және экономикадағы рөлі

Шетелдік теория мен тәжірибеде кәсіпкерлік қолда бар қаржы, материал және еңбек ресурстарын игеру базасында белгілі бір қажеттілікті қанағаттандыратын жаңа бизнесті құру процесі ретінде қарастырылады. Осы анықтамаларды талдай отырып, мынадай тұжырым ұсынуға болады:

Кәсіпкерлік — жаңа кәсіпорын құрумен немесе белгілі бір тәуекел деңгейі бар қолданыстағы кәсіпорынды дамытумен байланысты жаңартпашылық қызмет.

Кәсіпкерлік феномені жер, еңбек және капитал сияқты өндіріс факторларын қозғалысқа келтіретін қозғаушы күш ретінде көрінеді. Сондықтан кәсіпкерлік соңғы уақытта негізгі өндіріс факторларымен қатар қарастырылуы кездейсоқ емес.

Жұмыс орындары

Жаңа кәсіпорындар арқылы жұмыспен қамту кеңейеді.

Техника және технология

Жаңартпа өндіріс пен қызмет көрсету сапасын көтереді.

Экономикалық өсім

Жаңа салалар қалыптасып, ұлттық кірістің елеулі бөлігі жасалады.

Кәсіпкерлік жиі жаңа бизнесті бастаумен ғана байланыстырылғанымен, іс жүзінде оның өрісі кең: өндіріс көлемін ұлғайту, географияны кеңейту, фирманың дамуына жаңа серпін беру немесе өміршеңдігін сақтау сияқты міндеттер де кәсіпкерлік қызметтің мазмұнына кіреді. Бұл қағидалар кейде коммерциялық емес, «пайдасыз» деп саналатын ұйымдардың қызметіне де қолданылуы мүмкін.

Қазақстандағы кәсіпкерліктің дамуы: 1990-жылдардан бастап

Қазақстанда кәсіпкерлік туралы кеңінен 1990-жылдардың басында қайта құру кезеңімен бірге айтыла бастады. Сол уақытта «комсомолдық кәсіпкерлік» деп аталған алғашқы толқын көрінді: көптеген жастар (жиі комсомол жетекшілері) жастардың шығармашылық ғылыми-техникалық орталықтары базасында кооперативтер құра бастады, жеңілдетілген несиелеу жағдайлары жасалды.

Өспелі инфляция жағдайында бұл алғашқы толқын тек «аман қалумен» шектелмей, бастапқы капитал жинауға да мүмкіндік алды: несие ақшасы «қымбат» алынып, «арзан» қайтарылатын жағдайлар орын алды.

Құқықтық негіз және статистикалық деректер

1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін кәсіпкерлік белсенділікті қолдауға бағытталған бірқатар заңдар қабылданды. Қазақстанда кәсіпкерліктің дамуына «Қазақстанда кәсіпкерліктің дамуы мен шаруашылық қызметтің еркіндігі туралы» және «Жеке кәсіпкерлікті қолдау және қорғау туралы» заңдар елеулі ықпал етті.

  • 1994 жылдың басында жеке кәсіпорындар саны 15,7 мың, жұмыспен қамтылғандар 164 мың адам болды.
  • 01.10.1998 ж. шағын кәсіпкерлік субъектілері 307 мың, жұмыспен қамтылғандар 1,2 млн адамға жетті.

Сол кезеңде кәсіпкерлік қызметтің үш негізгі саласының ішінде алдыңғы орынға өндіріс те, делдалдық та емес, сауда шықты.

Мемлекеттік қолдау шаралары

1997 жылғы 6 наурыздағы №3398 «Шағын кәсіпкерлікті дамытуды белсендету және мемлекеттік қолдауды күшейту шаралары туралы» және 1998 жылғы 27 сәуірдегі №3928 «Жеке және заңды тұлғалардың кәсіпкерлік қызмет еркіндігіне құқығын қорғау туралы» жарлықтары кәсіпкерлікті дамытуға жаңа серпін берді.

Осы бастамалар аясында сауда және экономика министрлігінің құрамында шағын кәсіпкерлікті қолдау жөніндегі агенттік құру, сондай-ақ халықаралық қаржы институттары мен үкіметтік/үкіметтік емес құрылымдардың қатысуымен кәсіпкерлікті қолдау қорын қалыптастыру көзделді. Қор шеңберінде болашағы жоғары жобаларды шамамен 5 млн теңге көлемінде қаржыландыру жоспарланды.

Дегенмен, үкімет күш салғанына қарамастан, кәсіпкерлік белсенділігін түбегейлі арттыруға бағытталған тұрақты бетбұрыс әрдайым біркелкі жүре қойған жоқ.

Кәсіпкерлік процесінің қозғаушы күштері

Кәсіпкерлік процесін қозғалысқа келтіретін іргелі күштерге, ең алдымен, фирманың құрушысы болып табылатын кәсіпкердің өзі, бизнесті жүзеге асыруға қолайлы мүмкіндік және қажетті ресурстар жатады.

1) Кәсіпкер

Бастамашылдық танытып, шешім қабылдайды және жауапкершілікті өз мойнына алады.

2) Мүмкіндік

Нарықтағы сұраныс, өзгерістер және жаңа құндылық жасау кеңістігі. Бұл орта көбіне мәлімет тапшылығымен және жоғары тәуекелмен сипатталады.

3) Ресурстар

Қаржы, материал, еңбек және ұйымдастыру мүмкіндіктері. Шағын фирмалар үшін құрал-жабдықты сатып алудан гөрі жалға алу арқылы аз ресурсқа сүйеніп жоғары нәтиже алу тәсілі жиі тиімді.

Кәсіпкерлік шеберлік — өзгелер әлі байқамаған (немесе тым ерте, не тым кеш байқалған) жерде кәсіпорын құру мен дамыту мүмкіндігін бірінші болып көру қабілеті.

Қазіргі теориялардағы 7 концепция (мектеп)

Қазіргі заман теорияларында кәсіпкерліктің жеті концепциясы жиі айтылады; әрқайсысы жеке мектеп ретінде түсіндіріледі.

  1. 1Жеке тұлғалық қасиеттерді бағалау ұстанымындағы мектеп.
  2. 2Психологиялық мектеп.
  3. 3Классикалық мектеп.
  4. 4Жетекшілік (лидерлік) ұстанымындағы мектеп.
  5. 5Ішкі кәсіпкерлік (intrapreneurship) мектебі.
  6. 6Маркетингтік ұстанымдағы мектеп.
  7. 7Менеджменттік ұстанымдағы мектеп.

Жеке тұлғалық қасиеттер мектебі: «кәсіпкер болып туа ма, жүре келе бола ма?»

Бұл мектеп табысты кәсіпкер болу үшін белгілі жеке қасиеттер қажет деген ойды алға тартады. Кәсіпкер тек идея ұсынумен шектелмей, оның өміршеңдігін дәлелдеп, мақсатқа жету үшін өзге адамдарды қызықтырып, сендіре білуі тиіс. Мұнда нарықты талдаумен қатар, кәсіпкердің интуициясы (табиғи сезімі) да маңызды орын алады.

Классикалық мектеп: жаңартпа мен жасампаздық

Классикалық мектеп бойынша тәуекел элементтері бар жаңартпашылық және жасампаздық қызмет кәсіпорын құру кезеңінде де, оны жүргізу барысында да кәсіпкерліктің шешуші факторы саналады. Көп жағдайда жаңалыққа бейім адамдар мұндай қызметті өздерінің шығармашылық қажеттіліктерін қанағаттандыра отырып, қоғам дамуына үлес қосу үшін жүзеге асырады.

Жетекшілік мектебі: ықпал ету және соңынан ерту

Бұл бағытта кәсіпкер — белгілі мақсаттарға жету үшін өзгелерге әсер ете алатын жетекші. Негізгі назар кәсіпкердің және менеджердің адамдарды уәждеу, қызықтыру және команданы соңынан ерте білу қабілетіне аударылады.

Ішкі кәсіпкерлік мектебі: ірі ұйым ішіндегі жаңарту

Бұл мектеп ірі кәсіпорындардағы бәсекеге қабілеттіліктің төмендеуі мен жаңартпашылық белсенділіктің бәсеңдеуіне жауап ретінде қалыптасты. Ішкі кәсіпкерлік тәуелсіз құрылымдық бірліктерге өз нарығын табуға, жаңа өнім, қызмет, технология және өндіріс әдістері саласында жаңалық енгізуге мүмкіндік береді.

Маркетингтік мектеп: сұраныс өзгерісін ұстау

Маркетингтік ұстанымда кәсіпкерлік соңғы тұтынушылар сұранысы мен қажеттіліктеріндегі өзгерістерді үздіксіз іздеу процесі ретінде қарастырылады. Мақсат — сұранысты жаңа өндіріс процесін ұйымдастыру арқылы қанағаттандыру және ұдайы өндіріс циклының әр сатысында өнімділікті барынша арттырып, өнімді тиімді үлестіру.

Менеджменттік мектеп: интеграцияланған көзқарас

Менеджменттік ұстаным жоғарыда аталған мектептердің элементтерін біріктіріп, кәсіпкерлік процестің нақты басқару міндеттері арқылы жүзеге асатынын көрсетеді. Қазіргі зерттеулер кәсіпкерлікті басқаруды тек бір кәсіпорын деңгейінде емес, аймақтық, салалық және мемлекет деңгейінде де қарастыруды ұсынады. Бұл концепция бойынша кәсіпкер — пайда табу мүмкіндігін тәуекел деңгейімен салыстыра отырып, бизнесті ұйымдастыру мен басқаруды өз мойнына алатын адам.