Мәтін - сөйлесу әрекеті мен ойлау үрдісінің жемісі
Автор
Балмағамбетова Айгүл Жақсыбекқызы
Есет батыр атындағы Ақтөбе облыстық мамандандырылған көпсалалы лицей-интернатының қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі
Тіл, сана және мәтіннің өзара байланысы
Тіл мен сананың, сөйлеу мен ойлаудың бірлігі — әр адамның жеке қасиеті мен қабілетінің даралығын танытатын маңызды белгі. Лингвистер тілді өз алдына дара құбылыс ретінде емес, адам әрекетінің бір түрі ретінде қарастырады.
А. Леонтьевтің пайымдауынша, тіл — тұйықталған әрекет актісі; оның аралық мақсаты бар және ол жалпы іс-әрекет мақсатына тәуелді тілдік әрекеттердің жиынтығынан тұрады.
Мәтінді зерттеуде тек тілдік тәсілдерді талдау жеткіліксіз екені жиі айтылады. Тілдің қызмет етуін күрделендіретін, сөз мағынасының өзгеруіне, жаңа мағына мен жаңа сөздің тууына ықпал ететін психикалық және әлеуметтік факторлар бар.
Негізгі ой
Мәтін — тек грамматика мен сөздік қордың жиынтығы емес; ол адамның тәжірибесі, эмоциясы және әлеуметтік ортасымен бірге әрекет ететін күрделі жүйе.
Сөздің эмоциялық қуаты және эстетикалық қабылдау
Тілдік белгінің өзінде мәтін арқылы эмоция тудыратын қуат болады. Сөз — дыбыстық тізбек қана емес: ол адамның сезіміне әсер ететін психикалық бейнемен және шындықты танытатын ұғыммен бірлікте өмір сүреді.
Қуатты эмоция адамгершілік сезімдерін оятады; бұл сезімдер ақыл-ой әрекетінде қалыптасып, әсемдікті тануға жетелейді. Демек, мәтінмен жұмыс — тілдік дағдыны қалыптастырумен қатар, тұлғаның мәдени-эстетикалық талғамын да дамытатын үдеріс.
Мәтін түрлері және олардың оқу үдерісіндегі рөлі
Мәтіндер атқаратын қызметі, мазмұны және көлеміне қарай негізгі, қосымша және түсіндірме мәтіндер болып үшке бөлінеді.
Негізгі мәтіндер
Нақты материалға құрылып, оқу мазмұнының өзегін құрайды.
-
Сипаттама мәтіндер
Ғылыми фактілерді суреттеп, өмір құбылыстарын дәл береді.
-
Теориялық мәтіндер
Теориялық пайымдаулар мен анықтамалар арқылы танымдық рөл атқарады.
-
Түсіндірме мәтіндер
Ойды нақтылап, ұғымды дұрыс қабылдауға бағыттайды.
Қосымша мәтіндер
Қосымша мәтіндерге оқушыларға арналған құлаққағыс мәтіндер, деректі хрестоматиялық материалдар, жаттығу мәтіндері, қорытындылар мен түйіндеулер жатады. Олар білімді тереңдетіп, интеллектуалдық өресін кеңейтуге және шығармашылық ойлауды дамытуға көмектеседі.
Ауызша және жазбаша жаттығу мәтіндері оқушылардың тікелей тәжірибелік жұмыс істеуіне арналған. Мұндай жұмыстарды орындау барысында оқушы белгілі бір дағды мен білікті қалыптастырады.
Қосымша материалдар өтілген сабақты меңгертумен қатар, танымдық әрі тәрбиелік рөл атқаруы тиіс. Сондықтан мәтіндер мазмұны, стилі және әдеби сапасы тұрғысынан талғаммен таңдалады.
Талап
Айқындық
Ойды бұлдырлатпай, нақты жеткізу.
Талап
Қысқалық
Негізгі ұғымды ықшам түрде тұжырымдау.
Талап
Дәлдік
Мағынаға сай сөз таңдап, қате ұғындырмау.
Жазба жұмысындағы басты ұстанымдар
Жазба жұмысына мазмұны түсінікті, тәрбиелік мәні жоғары мәтіндер алынғаны дұрыс. Мұндай мәтіндер оқушыларды жаңа біліммен қаруландырып, дүниетанымын кеңейтеді.
Оқушы мәтінді сөзбе-сөз қайталап қана қоймай, мазмұнын өз бетінше меңгеріп, оны өзінің сөздік қоры арқылы қайта құрастырып жазуы қажет. Жазбада жеке ойы мен пікірінің көрінуі маңызды. Қажет болған жағдайда мұғалім баяндау тәсілін өзгертіп, бағыт-бағдар бере алады.
Оқушы жұмысына қойылатын өлшемдер
- Мазмұнды түсіну және өз сөзімен жеткізу.
- Негізгі ойды дәл айқындау.
- Жеке пікір мен өзіндік тұжырымның болуы.
- Тілдік сауаттылық пен стильдік үйлесім.
Мәтінді қабылдау және талдау кезеңдері
Негізгі мәтінді қабылдау көру және есту арқылы жүзеге асады. Сондықтан ең алдымен оқушылардың зейінін жинақтау қажет: мәтін тақырыбын хабарлау, жұмыстың мақсатын түсіндіру, автор мен оқиға жөнінде қысқаша әңгіме жүргізу тиімді.
Мәтінді оқу және мазмұнын айтқызу арқылы оқушы назарын оқиға желісіне аударып, мәтіндегі негізгі ой мен мазмұн арқауына талдау жасаған жөн. Сонымен бірге аяқталмаған мәтінді жалғастырып, мазмұнына сай қорытынды ой түйіндеу — шығармашылыққа жетелейтін нәтижелі тәсіл.
Тіл сабақтарындағы мәтінмен кешенді жұмыс
Тіл сабақтарында тілдік қарым-қатынасқа басымдық беру — тілдің адам болмысымен бірлігін негізге алған маңызды қадам. Осы бірлікті оқу үдерісінде жүзеге асырудың ең ұтымды жолы — көркем мәтіндермен кешенді жұмыс жүргізу.
Тілдік қатынастың дамуына негіз болатын басты фактор — оқушыға тілдік орта қалыптастыру. Оқу мәтіндерінің коммуникативтік, ой дамытушылық және шығармашылық қырлары айқын көрінгенде ғана сабақ нәтижелі болады.
Мәтін шартты түрде екі қырынан бағаланады: мазмұндық-әдістемелік және лексика-синтаксистік, стильдік. Мәтін — сөйлесу әрекеті мен ойлау үдерісінің жемісі, сондықтан мәтіндік тапсырмалар арқылы тіл дамыту жұмысын жан-жақты ұйымдастыруға мүмкіндік мол.
Мұғалім мәтінді мәнерлеп оқып, мазмұнын түсіндіргеннен кейін оқушылардың ойлауын жандандыратын, түсінігін ашатын, білімін жинақтауға көмектесетін және қызығуын арттыратын жұмыстар кешенін жүргізеді.
Егер деңгейлік тапсырмалар танымдық әрі тәрбиелік мәні жоғары, мәдениет пен әдебиетті, салт-сананы және ұлттық құндылықтарды танытатын мәтіндерге негізделсе, оқу нәтижесі артады.
Тіл мәдениеті: дәлдік, сауаттылық, әсерлілік
Тіл мәдениетінің негізгі міндеті — сөзді тіл табиғатына сай дұрыс айту, емле ережесіне сай жазу, сөзді мағыналық және стильдік ерекшеліктеріне сәйкес жұмсау, ойды айқын да ашық, бейнелі, әсерлі әрі сыпайы жеткізу.
Сөздерді дұрыс қолдану және олардың лексика-семантикалық табиғатын сақтау — тіл мәдениетінің өзекті мәселелерінің бірі. Бұл талаптар мәтінмен жүйелі жұмыста да, оқушының күнделікті тілдік тәжірибесінде де басты өлшем болуы тиіс.