Жиреншенің тағы бір айтқан сөзі
Жиренше қазды қалай бөлді
Бір күні Жиренше ханның үйінде отырғанда, бір адам ханға сыйға пісірілген қаздың етін әкеледі. Сонда хан Жиреншеге: «Сен сөзге де, іске де шеберсің. Мына қазды мен, ханым, екі ханзада, екі ханшайым және өзің — жеті адамға тең бөліп бер», — дейді.
Жиренше ойланбастан пышағын суырып алып, әуелі қаздың басын кесіп: «Сіз әрі хансыз, әрі халықтың басысыз. Бұл басты сіз тұрғанда кім жейді?» — деп, басты ханға ұсынады.
Екі аяғын кесіп алып, екі ханзадаға: «Сіздер әкелеріңіздің ізін басып, ел билерсіздер», — деп береді.
Екі қанатын кесіп алып, екі ханшайымға: «Жат жұртқа барсаңыздар, осы екі қанатпен ұшып барарсыздар», — деп ұсынады.
Қаздың жамбас жағын ханымға: «Сіз әрі ханымсыз, әрі бәйбіше. Бұл жаяны сіз тұрғанда кім жейді?» — деп береді.
Соңында Жиренше: «Мен бас жейтін хан емеспін, жая жейтін ханым емеспін, аяқ жейтін ханзада емеспін, қанат алатын ханшайым емеспін. Маған қаздың ортасы да жарайды», — деп, қалған еттің бәрін алып, үйіне қайтып кетеді.
Негізгі ой
Бұл әңгімеде тапқырлық пен сөздің салмағы әлеуметтік мәртебені «әділ бөлу» деген желеумен қалай ойнақтатуға болатынын көрсетеді.
Жиренше мен Алдар көсе (I нұсқа)
Ел аузындағы әңгімелерде Шығайбай, Алдар көсе және Әз-Жәнібек туралы оқиғалар айтылады. Алдар — қиялшыл, сөзге ұста адам. Ол хан мен бидің әділетсіз билігін тауып, ел алдында әшкерелеуді әдет қылған.
Әз-Жәнібек көсені елден аластатудың амалын іздеп, билермен кеңеседі. Ақыры: «Ауыр сұрақ қояйық: тапса — ат басындай алтын, таппаса — қуғын», — деп келіседі.
Көсенің қасында екі шал болады: бірінің сақалы ақ, шашы қара; екіншісінің сақалы қара, шашы ақ. Алдардың өзі де көсе. Билер үш сұрақ дайындайды:
- Көсе неге көсе болды?
- Неге бір шалда сақал ақ, шаш қара?
- Неге бір шалда сақал қара, шаш ақ?
Жәнібек Жиреншеге: «Ертең осы үшеуі менің алдымда жауап берсін», — деп бұйырады. Жиренше оларды тауып, жаяу айдап ордаға жеткізеді де, жолай өзі сытылып кетеді.
Жолда көсе шалдарға жағдайды түсіндіріп, жауапты өзі үйретеді. Сөйтіп хан алдында сұрақтарға дайын жауап айтып құтылады да, тасталған алтынды жұрт көзінше өз дорбасына салып алып кетеді.
Кейін Жиренше ордаға келсе, хан: «Көсе алтынды өзіне алды — демек, жауабын өзі үйреткені белгілі болды», — дейді.
Жиреншенің сұрағы және көсенің айласы
Жиренше көсені қуып жетіп: «Жер ортасы қайсы, ел ортасы қайсы, Құдайдың хақ бұйрығы қайсы?» — деп сұрайды.
Көсе: «Бойым жетпей тұр, атыңызға мініп қарап айтайын», — деп ат сұрайды. Жиренше атын береді.
Көсе бір төбеге шығып алып: «Жер ортасы да, ел ортасы да — осы. Сен атты едің, біз жаяу едік; енді мен атты, сен жаяусың. Құдайдың хақ бұйрығы дегенің — осы», — деп, атты тебініп жүріп кетеді.
Жиренше жаяу қалып: «Жығылған жерім де, ұялған жерім де — осы», — деп кері қайтады.
Жиренше мен Алдар көсе (II нұсқа)
Жиренше ханның заманында Алдар көсе деген пысық, қу адам болыпты. Ел оны күндеп, ханға жамандаған соң, хан Алдарды шақыртады. Алдар әдетінше жаяу келеді.
Үйге кіріп сәлем бергенде, хан қолын басына қояды. Алдар тілін жалаңдатады — хан құлағын ұстайды. Алдар құрсағын түртеді де, қолын қусырады. Хан басын изеп ишара етеді. Сонда Алдар керегенің басындағы бір баспақ ділдәні алып, шығып кетеді.
Жиналған жұрт: «Тақсыр, әлгі алып кеткені не?» — деп сұрағанда, хан: «Ділдә», — дейді.
Артынан қуғыншы жіберіліп: «Жер ортасын көрсетсең ғана алтын өзіңде қалады, әйтпесе қайтар», — делінеді.
Алдар: «Мен жаяумын, атыңды бере тұр. Мініп көрсетейін», — деп атты сұрап алады. Сәл айналып жүріп: «Жер ортасы — осы сенің атыңнан айырылған жерің», — деп тайып тұрады.
Ишараның «аудармасы»
- Ханның басын көрсетуі: «Бәле қайдан?»
- Алдардың тілін жалаңдатуы: «Бәле — қызыл тілден»
- Ханның құлағын ұстауы, Алдардың құрсақты нұсқауы: «Суық сөз құлақтан кіріп, ішке мұз боп қатады»
- Алдардың қол қусыруы: «Тілегім бар»
Жиреншенің тағы бір тапқыр жауабы
Бір күні хан: «Жиреншені қалай да жеңе алмадық, енді бір әдісін табайық», — деп, бір жігітке тапсырма береді: ертең ерте келіп отырып, Жиренше кіргенде қатты осырып, үйден шығып кетсін. Хан сонда Жиреншеге: «Ұста!» — дейді, не дер екен деп сынамақ болады.
Ертеңінде жігіт солай істейді. Хан «Ұста!» дегенде, Жиренше жігітпен жарыса сыртқа атып шығады да, біраздан соң қайта кіреді.
Хан: «Ұстадың ба?» — дегенде, Жиренше: «Баласы қашып кетті, әкесін ұстап әкелдім», — деп, кепкен қи-қоқысты ханның алдына тастай салады.
Хан ұялғанынан: «Мынаған дауа болмас!» — деп күліп жібереді.
Әз-Жәнібек, Жиренше және көсе
Әз-Жәнібек хан Сырдың оң жағында отырып, бір күні сол жақтағы елге жарлық қылады: «Байталдарым құлын тастап жатыр, айғырлардың даусы маза бермейді — айғырларды қырыңдар!»
Ел сасып, ақылдасып жатқанда, бір көсе шығып: «Жауабын мен беремін. Маған бір түйе, бір кебеже, екі шал (бірі шашы қара, сақалы ақ; бірі шашы ақ, сақалы қара) және бір серке беріңдер», — дейді.
Ол хан ауылына жетіп, жұрт айтқан әдепті жолмен кірмей, түйемен тура келіп, үй тұсынан бірнеше мәрте дауыстайды. Ешкім үндемеген соң, екі шалды екі жағына отырғызып, өзі ортасына қисайып жатады; серкені байлап, түйесін шөктіріп қояды.
Хан ашуланып «Басын алыңдар!» деп кісі жұмсайды. Бірақ кісілер көсенің айрықша қалпын көріп, батпай кері қайтады. Соңында хан өзі келіп сөйлеседі.
Көсенің жауаптары
Түйе міну: «Қауіп-қатерден аман болар ма екен деп ойладым.»
Кебеже: «Түйеге кебеже жараспай ма?»
Серке: «Мал жақсысы — серке, адам жақсысы — ерке.»
Шашы ақ, сақалы қара шал: «Шаш сақалдан үлкен ғой, сондықтан бұрын ағарған.»
Шашы қара, сақалы ақ шал: «Қатыны жаман, мінсе — тебінген, отырса — кейіген; содан сақалы ағарған.»
Жарлыққа берілген дәл жауап
Ханның адамдары көсенің «сөзі тоқтамайтын» сырын іздеп, суға түсуге шақырады. Хан өзі суға түсіп кеткенде, көсе киімін буып-түйіп тұрып: «Судың түбінде пышақ пен біз жатыр» деп қорқытады. Хан дереу судан шығады.
Артынша хан көсені «қызылауызға» тастатады. Таңға дейін көсе иттерді қырып тастап, аман келеді.
Сонда хан: «Біздің ауылдың байталдарына сендердің айғырларыңның даусы қалай естіледі?» — деген уәжіне көсе бір-ақ ауыз сөзбен жауап береді:
«Ендеше, біздің ауылдың айғырларының даусы сенің байталдарыңа қайдан естіледі?»
Хан үндей алмай қалады. Жарлықтың қисынсыздығы осылай әшкереленеді.
Жиренше көсенің артынан
Кейін Жиренше көсені қуып жетеді. Артынан сәлем бергенде көсе алмайды; көлденеңнен келіп сәлем берсе де қарамайды; ал қарсы алдынан шыққанда ғана сәлемін алады.
- Арттан берілген сәлем — «Ит үретін еді».
- Көлденеңнен берілген сәлем — «Қатын сөйлеуші еді».
- Алдынан берілген сәлем — «Ер мінезі: қарсы келіп сәлем беру».
Жиренше тағы да: «Жер ортасы қайда?» — деп сұрайды. Көсе: «Түйемен болжай алмай келемін, атыңды бере тұр» — деп, атты мініп алып, «жер ортасы — сен тұрған жер» деп тағы да Жиреншені жаяу қалдырып кете барады.
Жолай көсе бір ауылдың шетінде бие сауып тұрған қызға: «Сауарың көбейсін, сөзге жүйрік бикеш», — дейді. Қыз: «Тұрсам түзелер, сенің аузың емес», — деп қайырады. Көсе: «Тіліңді Құдай кессін!» — деп, жүріп кетеді.
Қорытынды сарын
Бұл хикаялардың өзегі — сөздің қуаты. Бір жерде ол әділетсіздікті әшкерелейді, бір жерде айлаға айналады, ал бір жерде биліктің қисынын өзіне қарсы бұрады.
Жиренше мен Алдар көсе бейнесі арқылы халық: ақылдың қаруы — тіл, ал тілдің таразысы — әділ уәж екенін аңғартады.