Артқан - тартқан жүгім сандал ағашы
Екі жолдас: шыншыл мен суайт
Бір шыншыл мен бір суайт жолы бірге түсіп, жорықтас болып сапарға шығады. Шыншыл қайда барса да, шынайы сөзі төрге оздырып, ішпегенін ішкізіп, жемегенін жегізіп, ел көзіне сүйікті етіп көрсетеді. Ал суайт қайда барса, өтірігі бетіне шығып, жұртқа жексұрын болып, кері кете береді.
Ескі сөз бар: «Көрген жер — бостан, көрмеген жер — көрстан». Олар осыны ескермей, бұрын жүрмеген бір қауіп-қатерлі шөлге кіріп кетеді.
Тозақ шөлі: сабыр мен күпірдің айқасы
Шөл сондай екен: желі ыстық оттай бетке ұрады, құмы борандай борайды. Бетке қадалар бетеге жоқ, көздің жасындай су жоқ, тіршілікке жарайтын дым қалмаған. Жанды нәрсе күнелтіп, тірілік қыла алмайтындай — аты дардай «Тозақ шөлі».
Шыншылдың сөзі
«Не болса да — Құдайдың берген нәубеті. Мұны берген Құдай бейнеттің рақатын да көрсетер. Мехнат түбі — рақат», — деп үмітін үзбейді. «Осындай тар жерде маған сендей жолдас берген Құдай бұдан өзге не бермесін?» — деп шүкірін арттырады.
Суайттың сөзі
«Құдай бәрін біледі дейді, күшті дейді — кәне, күштілігі?! Шөлге бір тамшы су орната алмағаны қалай?» — деп тілін тия алмай, аузына келгенін шата береді.
Ақыры ес кетіп, жан шыққандай болып жүріп, шөлден өтіп, бір дарияның жағасына жетеді.
Дария үсті: тіл кесірі
Дария жағасында кеме ығы-жығы: жұрт соңғы кемеге жанталаса мініп жатыр. Екеуі сыймай қалған соң, кемешілер бір қайық беріп, арқанын үлкен кемеге тіркеп жібереді. Қайық су жүзімен ілесе жүреді. Дария — неше күн, неше түн жүрсе де таусылар емес.
«Бірдікі — мыңға»
Суайт тағы да тілін тыймай, шыншылды қорлап, жұрттың «Құдай, Құдай» дегенін мазақ етеді. Сол сәтте толқын көтеріліп, кемелер шайқалып, быт-шыт болардай күйге түседі: біреу олай, біреу былай басымен қайғы күн туады.
Суайттың жағы қарысып қалады. Шыншыл: «Қой, жаным, айта көрме!» — деп тоқтатуға тырысады да, өзі Құдайға сыйынып, «Сақта, Құдірет, сақта!» — деп жалбарынады. Ақ жүрекпен айтқан тілегі қабыл болғандай, күн ашылып, толқын басылады. Дария ортасынан қарауытып бір жер көрінеді.
Арал және бұлақ: шындықтың шарты
Жақындаса, жап-жасыл кең арал екен: топырағы үйіліп, ағашы өсіп, өз-өзінен жетіліп тұрған жай. Қайықты байлап, аралап жүрсе, суы мөлдір, түбі күмістей жылтыраған бұлаққа кезігеді. Басында бір тас, тасқа өшпестей етіп жазу қашалған.
Тастағы өсиет
Шыншыл бұл бұлақтан бір ұрттаса — мейірі қанып, көзі шырадай жанып, бір айға дейін ас-су іздемейді.
Өтірікші ішсе — тоқтығы үш күнге жетпейді; қанша ішсе де, сусыны қанбайды. Ең қауіптісі: ішкеннен кейін ауыздан бір өтірік шығып кетсе, табанда қарны кеуіп, жарылып өледі.
Бұлақтан өзге су жоқ; айналадағы дария суы — ащы, ауызға алғысыз. Ішсе де, ішпесе де — өз еркі.
Тағы бір шарт: өтірікші бұл суға түссе, денесіне тиген жері өртенеді; бұған күйгенге жазылу жоқ. Шыншыл шомылса, жаны сая табады.
Шомылған жан көргенін сыртқа шығармай, өз-өзіне ие болсын. «Жүземін» деп құлаш ұрмасын: құлаш ұрса, етпетінен жабысып жатып қалады.
Суайт аштық пен шөлден титықтап, амалсыз «енді өтірік айтпаймын» деп тәубе қылады. Бірақ тәубесі — қорыққаннан емес, шарасыздықтан. Ішеді. Шыншыл болса әуелі дәрет алып, шүкір намазын оқиды.
Шыншылдың шомылуы: елеске апарар есік
Суайт шомылмақ болып, суға қолын тигізгенде-ақ қолы ду ете түседі де, шегініп қалады. Ал шыншыл еш сескенбей суға түседі: су оған жанға сая болғандай. Бір сүңгіп, басын көтерсе — манағы арал емес, мүлде басқа бір дүние.
Қырық қыз қарсы алып, құрғатып, киіндіріп, сандал ағаштан салынған сарайға алып барады. Сарайда алтындатқан тақ, тақ үстінде бір қыздың суреті бар: жанды қыздардың бәрі соның қасында көмескіленіп қалады. Шыншыл сол сұлулықты көргенде есінен танып жығылады.
Шәрігүлрухтың талабы
Қырық қыздың басшысы Шәрігүлрух оны тірілткендей болып, ықылас танытады. Бірақ арды жоғары қояды: «Бүгін аял бер. Ертең адал неке, ақ жолмен қосылайық. Бұл жер титтей арамдықты көтермейді», — деп тоқтатады.
Алайда шыншыл нәпсісін тия алмай, сабыры таусылады. Шәрігүлрух арымды қорғамаймын деп, Сыросминсақ атты сұлу қызды шақырып, оны бір түнге шыншылдың қасына қалдырып, өзі кетеді.
Ояну: тәубе кешігіп келгенде
Таң ата шыншыл есін жиып, болған іске өкінеді: «Құдай мені неден мұндай масқара қылды?» — деп өзін жазғырады. «Суға шомылып адалданайын» деп, оңашаланып барып қайта сүңгіп шықса — манағы жолдасының қасында тұр. Енді сүңгийін десе, су жоқ.
Ескерту
Таста тағы бір жазу сайрап тұр: «Бұл жерге келген жан бір шомылған соң титтей кідірмесін, мойнын олай-былай бұрмасын! Әйтпесе дию-пері өлтіреді, не жайын, не айдаһар жұтады. Бас аман, жан сауға — жөнелсін!»
Екеуі де абыржып, тілдесуге де зауқы соқпай, қайыққа мініп қайта дарияға түседі.
Иесіз кеме және Үндістанға жол
Жолай бір зор кеме көрінеді. Іші толған сандал ағашы, бірақ тірі жан жоқ — керуен адамдары дерттен қырылып қалыпты. Екеуі кемеге ие болады. Сөйтсе, бұл дария — мұхитқа ұласатын, Үндістанға шығатын жол екен.
Ол заманда Үндістанда Хысырау патша болыпты, жалғыз қызы — замананың сұлуы. Бірақ қыз басы айналып, талып қалатын дертке ұшыраған. Ем қонбаған соң, «сандал ағашының иісі жақсы» дегенге сеніп, патша жар салған екен: «Сандал ағашының бір тұтамын бір алтыннан аламын!» — деп.
Өтіріктің жазасы: суайттың ақыры
Құрғаққа шыққанда патша дария жағасында сейіл құрып жүреді. Кемені көрген соң кісі шаптырады. Шыншыл барудан бас тартады: «Менен аулақ. Анау барсын», — дейді. Суайт қуанып, патшаға еріп барады да, өзін «Хожай саудагермін» деп таныстырып, қызыл желден құл-күңім қырылды, жүгім — сандал ағашы деп өтірік соғады.
Бұлақ шартының орындалуы
Өтірік ауыздан шыққан сәтте-ақ суайт ісініп, кеуіп, киіміне сыймай, кеудесі жарылып өледі. Патша мұндайды көрмеген соң шошып, не дерін білмей қалады.
Шыншылға құрмет: сөздің салмағы
Патша кемеде қалған жанды алдырыпты. Шыншыл кіріп келгенде-ақ, көрген жұрттың көңілі толып, бойы жібіп, еміреніп қалады. Сөйлетсе — бір мүлтік өтірік жоқ: қайықпен келіп киліккенін, көрген-білгенін айдан анық етіп баяндайды.
Патша оның шыншылдығына риза болып: «Бізден қалағаныңды ал», — дейді. Шыншыл болса: «Елім-жұртымнан айырылып қолыңызға түстім. Азаттық берсеңіз, құлшылық қылып, сізге өмір тілеймін», — деп бас иеді. Патша оны қасына алып, уәзір етеді. Тіпті зорлап қызын қосады.
Шешім: түс пен өңнің арасы
Патшаның қызы қолына еркін бай тигеніне қуанады. Бірақ шыншылдың ойы баяғы көрген елесте жүреді: түзулікпен келген, алайда нәпсімен сүрінген бір сәт көз алдынан кетпейді. Қыз мән-жайын сұрағанда, шыншыл бастан кешкенін түгел айтып береді.
Патша қызының сыры
«Құдай әр заманда бір сұлу жаратады. Бірақ оны тек жақсылық үшін жаратпайды: біреуге ажал, біреуге бейнет себеп болсын деп жаратады», — дейді ол.
Өзінің дерті — бір жын патшасының ғашықтығынан болғанын айтады: ұрлап әкете алмаған соң, ес ауып талып қалатын ауру беріпті. Ем қонбағаннан кейін сандал ағашынан сарай салдыртып, соның иісіне медет қылған.
Әлгі жын патшасы да өз әлемінде сандал сарай салдырып, ішіне қыздың суретін орнатып, қырық қызды күтуші қылып қойған. «Сен көріп жүргенің — түнгі түс емес пе? Құдай сені сонда айдап барып, міне, мұнда айдап әкеліп отыр. Өң мен түстің арасы жер мен көктей», — деп түйіндейді.
Осы сөзден кейін шыншыл өз басынан өткен оқиғаның түйінін табады: Құдайдың қуатына хайран қалып, болғанның бәрін бір жүйеге түсіреді. Сөйтіп, ер мен әйелдің арасындағы мұрат та өз ретімен орындалады.
Оқырманға ой
- Шындық — тек мінез емес, аман қалудың шарты болып шығуы мүмкін.
- Өтірік — бір ғана адамды емес, тұтас жұртты толқынға ұрындыратын кесір тіл.
- Сынақ — адамның ішкі өзегін ашып береді: үміт пе, күпір ме — бәрі сонда көрінеді.