Жәлменде Байшығашұлы турады әңгімелер
Жәлменде Байшығашұлы (1846–1901): би, шешен, елге ұйытқы тұлға
Жәлменде Байшығашұлы (1846, Алматы облысы, Қаратал өзенінің төменгі сағасы — 1901) — Ұлы жүз құрамындағы жалайыр тайпасының арықтыным-байшегір тармағынан шыққан би, шешен. Ол 12 жыл болыс, 9 жыл би қызметін атқарған.
Қысқаша деректер
- Тегі
- Ұлы жүз, жалайыр — арықтыным-байшегір
- Қызметі
- 12 жыл болыс, 9 жыл би
- Таныстық-байланыс
- Абаймен Қоянды жәрмеңкесінде жүздескен
- Қайтыс болуы
- Қажылық сапарында, Мекке–Мәдина жолында
Абаймен кездесуі және уезд съезіндегі рөлі
Жәлменде Қоянды жәрмеңкесінде Абаймен кездесіп, жақын танысады. Ұржарда өткен, жеті уезд өкілдері қатысқан съезде түйіні қиын мәселелерді шешуге Абай арнайы Жәлмендені шақыртады. Жол алыстығынан 2–3 күн кешігіп жетсе де, съезді Жәлменде би ашқан.
Съезде хатшылық міндет атқарған Абай Жәлменденің сөздерін уезд бастығы Лосовскийге аударып отырған. Осы жиында Жәлменденің басшылығымен жасалған ережені уезд бастығы өзгеріссіз бекітіп, адал еңбегі үшін оған алтын медаль табыс етеді.
Замандастары және ел ішіндегі беделі
Жәлменде қырғыздың Шәбден төресімен, қазақтың белгілі тұлғалары Бөлтірік шешенмен, Маман баймен, Есімбек Тәнекеұлымен, Бақтыбай Жолбарысұлымен етене араласқан.
Қайтыс болуы және ел жадындағы мұра
1901 жылы қажылық сапарында, Мекке мен Мәдиненің арасындағы «Жәннәтіл бақия» аталған құдық маңында қайтыс болғаны айтылады. Жәлменде туралы ел аузында сақталған аңыз-әңгімелер «Баласы Жәлменденің Пышан едім» (Талдықорған, 1999), «Армысың, қайран бабалар» (Талдықорған, 1995) жинақтарында топтастырылған.
Ел аузындағы әңгімелер
Әділ би: Бақтыбай ақынның тағдыры
Жәлменде би үлкенге де, кішіге де, кедейге де, байға да әділ билік айтып, қамқор болғаны айтылады. Бір жолы оған Бақтыбай ақын мұңын шағып келеді: кедейліктің кесірінен ғашық болған Мәйке қызға бай ағайындары қалың малын төлей алмайсың деп жолатпай қойған екен.
Жәлменденің жұбату сөзі (аңыз нұсқасы)
Бақ қонбайды жасыққа,
Жан жуымас пасыққа.
Көңіліңді батыр, жасытпа —
Жігіт адам жетеді.
Шын тілеген ғашыққа,
Мен аяман, Бақтыбай.
Келгенін саған қолымнан,
Құр тастамас жолдасын.
Мәйке кетпес еш жаққа,
Бұрылар сенің жолыңа,
Құдай, аруақ қолдасын.
Осыдан соң Жәлменде би Бақтыбайды ертіп Мәйке қыздың ауылына барып, ақынның өнері мен адамгершілігіне дәлел айта отырып, екі жақты бітімге шақырады. Ел ішіндегі беделі мен уәжінің салмағы әсер етіп, Мәйкенің дәулетті ағайындары келісім береді: екі ғашық қосылып, неке қиылып, отау тігіледі.
Тапқырлық пен бедел: Құнанбай ауылындағы сөз
Аңызға қарағанда, Құнанбай Тобықты елінде, ал Жәлменде Қапал уезінде аға сұлтан болған жылдары барымта дауына байланысты Жәлменде Қарқаралыға барған. Жиын үстінде Құнанбай ауылының кейбір жас жігіттері үлкенді сыйламай, келгендерді кеудемсоқтықпен сынай өткені айтылады.
Жәлменденің уәжі (аңыз нұсқасы)
Біздің жақтың даласы құм болады,
Үлкен айтса, баласы жым болады.
Үлкен тілін алмайтын мына біреу,
Тасыраңдаған иттерің кім болады?
Сонда Құнанбай көпке қарап: «Бұл — Жәлменде, Ескелді мен Балпықтың тұяғы» деп тоқтау айтып, Жәлмендеге өз қасынан орын берген деседі.
Алпауыт тұлға, сергек салт: екі атпен жүруі
Ел ішіндегі сипаттауларда Жәлменденің бойы ұзын, денесі ірі, күш-қайраты мол адам болғаны айтылады. Сапарға шыққанда үнемі екі атпен жүріп, бір ат қажыса, ер-тоқымды жетектегі тың атқа ауыстырып отырған екен.
Хатпен сұралған ат: Жақанбайға жолданған өтініш
Аңыз бойынша, Жәлменде би бір сапарға жарамды ат іздегенде көрші ауылдағы дәулетті замандасы Жақанбайға хат жолдапты. Хаттың мазмұны өлеңмен өрілген деп айтылады.
Өлең-хат (аңыз нұсқасы)
Сәлем де Жақанбайға, бір ат берсін,
Жеті жыл мінілмеген құр ат берсін.
Биіктігі, зорлығы мендей болсын,
Семіздігі Жақанбай өзіңдей болсын.
Жүрісі Жиенқожа ақынның сөзіндей болсын,
Берсе берсін, бермесе өзі білсін,
Өзімнің қара атыма қуат берсін...
Сөздің жөнін жерге тастамай, Жақанбай іздестіріп жүріп, жарамды күрең қасқа атты өз қолымен табыстапты.
Қажылық сапары туралы шежірелі әңгіме
Жәлменденің Меккеге сапар шегіп, қажы атануы жөнінде де ел ішінде көп әңгіме бар. Жетісу өңірінің шежіреші ақсақалы, Алматы бас мешітінің имамы болған Рахымбай Кәрімбайұлы жеткізген бір нұсқада Жәлменде, Ысты Жұмабай (Д. А. Қонаевтің үлкен атасы), Құдайберген (Шөптібайдың әкесі) және өзге де көптеген адамдар бірге аттанғаны айтылады.
Жол үстіндегі оқиға: уақытша неке мәселесі
Әңгімеде Ақмешіт жаққа келгенде керуенге бір жесір әйел қосылғаны, ал шариғат жолымен жалғыз жесір әйелдің сапарға шығуына байланысты оған уақытша неке қажет болғаны айтылады. Сол кезде әйел көпшілік ішінен Жәлмендені таңдап, Жәлменде ризалық білдіріп некелерін қиып, бірге жүрген делінеді.
Меккеде тұрақтап, дертке шалдығуы
Аңызға сәйкес, Жәлменде Меккеге жеткен соң үй салдырып, біраз уақыт сонда тұрады. Кейін ауыр науқасқа ұшырап, туған жерге қайта алмайтынын сезгенде, әлгі әйелге елге қайтып, жұртының құрметін көруін өтініп, белгілі бір мерзім тұрып, кейін қайтуды өз еркіне қалдырғаны айтылады.
Елге оралған аманат және Пышанның жалғастығы
Әңгіме желісі бойынша, қажыларды Ақмешіттен сүйінші сұрап қарсы алған. Ал жалайырлар өз кісілерін Шудан күтіп алған делінеді. Жәлменденің елі әйелді ақ орда тігіп қарсы алып, қырқын, жылын, асын бергеннен кейін рұқсатымен төркініне аттандырған. Жүгін он екі түйеге артып, алдына бір үйір қысырақ салып, шығарып салғаны да осы нұсқада айтылады.
Жәлменденің ел басқару, билік жолын артында қалған 17 жасар ұлы Пышан (шын аты — Мұса) жалғастырғаны айтылады. Сондай-ақ 1921 жылы кеңестік қуғын-сүргін кезеңінде Пышанның «халық жауы» деген жаламен атылғаны туралы дерек те ауызша тараған естеліктерде кездеседі.
Пышан сері туралы естелік және «Угай-ай» әні
Ел ішінде Пышанның ірі денелі, ақыл-парасаты мол, саяткер, бапкер әрі әнші-ақын сері болғаны айтылады. Бір естелікте үш ақын (Құрама, Өпежек, Пышан) бір ауылға бірнеше күн қонақ болып, ән-күй мен жыр-дастанды төгілткен. Пышан серінің ерекше киіну мәнері де сөз болады: түске дейін ақ, түстен кейін қара киім киіп, серіктері мен аттарының түсін де соған үйлестіріп отырған деседі.
Ел ішінде айтылатын шумақтар
Айналайын көзіңнен күлімдеген,
Басқан ізің ешкімге білінбеген.
Ақша балық шомылған айдын көлден,
Алтын қармақ салса да ілінбеген.
Угай-ай, угай-ай — әніміз,
Арпа, бидай — дәніміз.
Угай-ай деп үн салсақ,
Келісер ме сәніміз.
Өлең деген немене білген құлға,
Ақ жеңгесін кім қимас алар пұлға.
Оралыңның барында ойна да күл,
Өлгеннен соң адыра қалар тұлғаң.
Қарағайлы, ендеше, қарағайлы,
Қарағайды қыз, жігіт аралайды.
Жақсы-жайсаң осылай бас қосқанда,
Бекер қарап отырған жарамайды.
«Баласы Жәлменденің Пышан едім» деп басталатын ән мен «Угай-ай» сарыны Жетісу өңірінде бүгінге дейін айтылып келеді деген дерек бар.
Еске алу: мерейтойлар мен тағзым
Ел-жұртының ұйымдастыруымен 1995 жылдың күзінде Жәлменде бидің 150 жылдығы, Пышан болыс, ақын-сазгердің 110 жылдығы аталып өтіп, ас берілгені, аламан бәйге шапқаны және ескерткіш қойылғаны айтылады. Жиналған жұрт дұға оқып, аруаққа тағзым еткен.